Đại hội XIV: Nói và Làm – Cải cách thực chất (Trần Hùng)

Người đời thường nói: rượu cũ bình mới thì vẫn khả dĩ, miễn là ngon.Nhưng nếu cả bình lẫn rượu đều đã cũ, thì đổi nhãn mác thì khó làm người ta tin vào hương vị mới. Chủ đề Đại hội XIV tập hợp nhiều mục tiêu, nhưng điều xã hội mong đợi hơn cả là những thay đổi thực chất trong cách vận hành của hệ thống phát triển. Bài viết này xin bàn về khoảng cách giữa khẩu hiệu và đời sống, giữa quyết tâm và thể chế, và con đường cải cách cần thiết để đất nước thật sự bước vào một giai đoạn mới.

Trần Hùng

Mỗi kỳ Đại hội của Đảng đều được xã hội nhìn nhận như một mốc định hướng cho tương lai đất nước. Chủ đề dự kiến của Đại hội XIV tiếp tục khẳng định những mục tiêu quen thuộc: phát triển, tự cường, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội. Đó đều là những giá trị không ai phủ nhận.

Nhưng cũng chính vì quá quen thuộc, nên điều xã hội đang chờ đợi không còn nằm ở việc nhắc lại các mục tiêu, mà nằm ở câu hỏi quan trọng hơn: bằng con đường nào, với cơ chế nào, và bằng cách làm nào để biến những mục tiêu ấy thành hiện thực?

Sau 13 kỳ Đại hội, đất nước đã đạt được một số thành tích bề nổi, nhưng đồng thời cũng đang đối mặt với những điểm nghẽn kéo dài: năng suất lao động thấp, doanh nghiệp tư nhân khó lớn, đổi mới sáng tạo chưa trở thành động lực chính, bộ máy hành chính còn nặng nề, và niềm tin xã hội chịu nhiều thử thách. Trong bối cảnh đó, nếu Đại hội XIV không đi sâu vào các vấn đề cấu trúc của hệ thống phát triển, thì nguy cơ lớn nhất là nói nhiều về đích đến, nhưng vẫn thiếu con đường đi thực chất.

1. Phát triển không chỉ là tăng trưởng, mà là xây dựng một hệ sinh thái xã hội lành mạnh

Trong tư duy phát triển hiện đại, người ta ngày càng nói nhiều đến khái niệm “hệ sinh thái”: một tổng hòa của thể chế, kinh tế, văn hóa, đạo đức và niềm tin xã hội. Một quốc gia chỉ thật sự phát triển khi người dân có thể: i) làm ăn trong môi trường pháp lý ổn định và dự đoán được, ii) sáng tạo mà không sợ rủi ro thể chế, iii) và sống với cảm giác an toàn về tương lai của mình và con cái.

Nếu chỉ có tăng trưởng kinh tế mà thiếu sự an tâm xã hội, thiếu niềm tin vào công bằng pháp luật và cơ hội tiến thân, thì sự phát triển đó rất dễ mong manh và thiếu bền vững.

Nhìn lại chặng đường vừa qua, có thể thấy Việt Nam nói nhiều về cải cách kinh tế, nhưng cải cách thể chế và cải cách quản trị xã hội lại tiến rất chậm. Trong khi đó, chính những lĩnh vực này mới quyết định chất lượng của hệ sinh thái phát triển.

Do vậy, câu hỏi lớn mà Đại hội XIV cần trả lời không chỉ là “phát triển nhanh hơn”, mà là: xây dựng một môi trường xã hội như thế nào để mọi nguồn lực trong dân có thể được giải phóng và phát huy?

2. Nút thắt của cải cách nằm ở con người và cơ chế chọn người

Mọi chính sách, dù đúng đến đâu, cũng chỉ có giá trị khi được thực thi hiệu quả. Và thực thi hiệu quả hay không, trước hết phụ thuộc vào con người và cơ chế sử dụng con người.

Thực tiễn cho thấy, ở không ít nơi, tư duy “an toàn là trên hết” vẫn chi phối mạnh trong bộ máy. Điều này dẫn đến hệ quả là:

• Người dám làm thì dễ gặp rủi ro,

• Người giữ nguyên trạng thì có thể an toàn hơn,

• Sáng tạo bị thay thế bằng thủ tục,

• Trách nhiệm cá nhân bị hòa tan trong trách nhiệm tập thể.

Trong một môi trường như vậy, rất khó hình thành đội ngũ “người thao lược” – những người vừa có năng lực chuyên môn, vừa có tầm nhìn dài hạn và dám chịu trách nhiệm về kết quả.

Nhiều quốc gia Đông Á đã thành công nhờ dám giao việc cải cách cho những nhóm chuyên gia giỏi, trao quyền thực chất và đánh giá bằng kết quả. Điều quan trọng không phải lãnh đạo làm thay, mà là biết chọn đúng người và tạo cơ chế để họ phát huy năng lực.

Nếu không cải cách mạnh mẽ trong khâu tuyển chọn, đánh giá và sử dụng cán bộ, thì rất dễ rơi vào tình trạng: chủ trương thì nói đổi mới, nhưng bộ máy thực thi vẫn vận hành theo quán tính cũ. Khi đó, khoảng cách giữa “nói” và “làm” sẽ ngày càng lớn, và chính khoảng cách ấy làm xói mòn niềm tin xã hội.

3. Trong kỷ nguyên số, mô hình quản trị phải thay đổi theo xã hội

Chúng ta đang bước vào thời đại mà công nghệ số và trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi tận gốc cách con người học tập, kinh doanh và giao tiếp. Lần đầu tiên trong lịch sử, người dân bình thường cũng có thể tiếp cận những công cụ từng chỉ dành cho giới tinh hoa.

Điều này đặt ra yêu cầu rất lớn đối với nhà nước và hệ thống quản trị: không thể quản lý xã hội tri thức bằng tư duy quản lý của thời kinh tế kế hoạch hay kinh tế công nghiệp sơ kỳ.

Trong môi trường cạnh tranh toàn cầu hiện nay, những nền kinh tế thành công thường có đặc điểm chung:

• Pháp luật minh bạch và ổn định,

• Thủ tục hành chính tinh gọn,

• Phân quyền hợp lý đi kèm cơ chế kiểm soát quyền lực hiệu quả,

• Khuyến khích thử nghiệm và chấp nhận rủi ro có kiểm soát.

Ngược lại, nếu mô hình quản trị vẫn nặng về xin – cho, phê duyệt nhiều tầng nấc, và trách nhiệm không rõ ràng, thì rất khó tạo ra môi trường thuận lợi cho đổi mới sáng tạo và doanh nghiệp tư nhân phát triển.

Vì vậy, khi nói đến “kỷ nguyên vươn mình”, điều cốt lõi không chỉ là quyết tâm chính trị, mà là cải cách mô hình quản trị để phù hợp với xã hội hiện đại và nền kinh tế số.

4. Cải cách thể chế: điều kiện cần để giải phóng năng lực xã hội

Một trong những bài học lớn của lịch sử phát triển là: không có quốc gia nào bứt phá mà không đi kèm những cải cách thể chế sâu sắc.

Đổi mới kinh tế những năm 1980 đã mở ra không gian cho thị trường, nhưng đến nay, nhiều thiết chế quản trị vẫn chưa theo kịp yêu cầu của nền kinh tế thị trường hiện đại. Điều này tạo ra những mâu thuẫn ngày càng rõ giữa: i) mong muốn phát triển nhanh và cách quản lý thận trọng quá mức, ii) nhu cầu sáng tạo và hệ thống kiểm soát nặng về phòng ngừa rủi ro, iii) khẩu hiệu khuyến khích doanh nghiệp và thực tế môi trường pháp lý còn nhiều bất định.

Cải cách thể chế, vì thế, không chỉ là sửa một vài quy định, mà cần được nhìn như một quá trình điều chỉnh căn bản cách vận hành quyền lực và phân bổ nguồn lực trong xã hội.

Nếu không dám nhìn thẳng vào những hạn chế của mô hình hiện tại và không xác định rõ những bước cải cách cần thiết, thì rất khó tạo ra đột phá, dù mục tiêu có hay ho đến đâu.

5. Đại hội XIV: từ tiệm tiến sang đột phá có kiểm soát?

Trong nhiều năm qua, cải cách ở Việt Nam chủ yếu theo hướng tiệm tiến: từng bước nhỏ, thận trọng, tránh xáo trộn. Cách làm này được cho là nhằm giữ được ổn định, nhưng có nhược điểm là khó tạo ra những bước nhảy vọt cần thiết khi bối cảnh quốc tế thay đổi nhanh chóng.

Ngày nay, thách thức không còn chỉ là “ổn định để phát triển”, mà là phát triển đủ nhanh để không bị tụt lại trong cuộc cạnh tranh toàn cầu.

Điều đó đòi hỏi Đại hội XIV phải được nhìn nhận như một cơ hội để:

• Xác định rõ những điểm nghẽn thể chế lớn nhất,

• Lựa chọn một số đột phá chiến lược có trọng tâm,

• Thiết kế cơ chế thực thi đủ mạnh để chuyển hóa chủ trương thành hành động cụ thể.

Đột phá ở đây không có nghĩa là thay đổi cực đoan, mà là dám thay đổi những khâu then chốt đang kìm hãm năng lực xã hội, trong khi vẫn giữ vững ổn định chính trị và trật tự xã hội.

Kết luận: Thước đo của thành công là khoảng cách giữa lời nói và đời sống

Người dân không đòi hỏi những tuyên bố hùng hồn hơn. Điều họ mong đợi là:

• Sự nhất quán giữa chủ trương và thực thi,

• Sự thay đổi trong cách bộ máy phục vụ xã hội,

• Và cảm nhận rõ ràng rằng nỗ lực cá nhân được bảo vệ và khuyến khích.

Nếu Đại hội XIV có thể chuyển trọng tâm từ việc khẳng định các mục tiêu chung sang việc giải quyết những vấn đề cấu trúc của hệ thống phát triển – từ thể chế, quản trị đến con người – thì khi đó, những khái niệm như “kỷ nguyên vươn mình” mới có cơ sở để hy vọng, chứ không chỉ là một khẩu hiệu suông.

Cuối cùng, lịch sử luôn đánh giá các kỳ Đại hội không phải bằng những lời được viết trong văn kiện, mà bằng những thay đổi cụ thể mà xã hội cảm nhận được sau đó. Và đó cũng chính là ý nghĩa sâu xa nhất của hai chữ: Nói và Làm.

Trần Hùng