Sự lựa chọn nào cho Tô Lâm giữa hình mẫu Ceausescu và Gorbachev ? (Ls Đặng Đình Mạnh)

Hai mùa Giáng sinh và hai con đường quyền lực

Giáng sinh năm 1989, tại Romania, ông Nicolae Ceaușescu, Tổng Bí thư kiêm Chủ Tịch nước Romania và vợ là bà Elena Ceaușescu, Phó Thủ tướng bị bắt giữ, chỉ sau phiên tòa chóng vánh trong chưa đầy 60 phút, cả hai bị đưa ra ngoài sân hành quyết ngay.

Giáng sinh năm 1991, ông Mikhail Gorbachev, Tổng Bí thư kiêm Tổng thống LBCHXHCN Xô Viết (Liên Xô) đọc diễn văn từ chức, chấm dứt sự tồn tại của Liên Xô. Ông sống thêm 31 năm, qua đời ở tuổi 91.

Hai cột mốc thời gian cách nhau hai năm, cùng vào ngày Giáng sinh, nhưng những người nêu tên trên đã chọn cách hành xử phản chiếu hai lựa chọn sinh tử, mà bất kỳ chính trị gia độc tài nào cũng phải đối diện, khi đi đến ranh giới cuối cùng của khả năng duy trì quyền lực:

– Cứu giữ quyền lực bằng bạo lực và bị nghiền nát cùng nó.

– Cải tổ hệ thống quyền lực và tỉnh táo bước ra trước khi nó nghiền nát mình.

Không có lựa chọn thứ ba trung lập.

Ceaușescu, hình mẫu của phản ứng cuối cùng

Với tư cách là hai nhà độc tài Cộng Sản, vợ chồng ông bà Ceaușescu đã lựa chọn đối đầu với nhân dân bằng hàng loạt chính sách:

– Sùng bái cá nhân, kiểm duyệt triệt để;

– Chính sách kinh tế sai lầm đẩy đất nước đến khủng hoảng kéo dài;

– Mạng lưới mật vụ Securitate trở thành công cụ kiểm soát nỗi sợ;

Khi khủng hoảng đến, họ không thay đổi chiến lược, chỉ tăng cường đàn áp.

Kết quả là người dân nổi dậy, quân đội đứng về phía nhân dân, từ chối bảo vệ khiến hệ thống quyền lực sụp đổ chỉ trong một cuối tuần.

Cho thấy, khi một hệ thống quyền lực chỉ còn biết dựa vào cưỡng bức, thì nó đã mặc nhiên tự tuyên bố bản án tử hình cho chính mình. Vấn đề còn lại là thời gian sớm hay muộn mà thôi.

Gorbachev, cải tổ trong thế tiến thoái lưỡng nan

Ông Gorbachev khá tỉnh táo khi nhận ra thực trạng đất nước tụt hậu và cấu trúc tai hại của hệ thống Xã Hội Chủ Nghĩa của Liên Xô và các đồng minh Đông Âu. Ông bị buộc đưa đẩy vào tư cách cải tổ bất đắc dĩ, nên đã cố gắng sửa chữa nó bằng hai chủ trương:

-Perestroika: Cải tổ kinh tế, nhưng làm lộ ra khối u mủ của mô hình bao cấp.

– Glasnost: Nới lỏng tự do ngôn luận, và sự thật về hệ thống lập tức bùng lên như lửa

Ông mở van để giảm áp lực, nhưng không điều khiển được lưu lượng. Sai lầm chiến lược của ông không phải là cải tổ; sai lầm nằm ở nửa vời, không dám chọn thị trường triệt để, không dám dân chủ hóa thực chất.

Kết quả là Liên Xô nhanh chóng tan rã, nhưng bản thân ông không chết cùng hệ thống, không chỉ thế, ông giữ được danh dự ở một mức độ nhất định, và một vai trò lịch sử hết sức đặc biệt, không thể nhầm lẫn giữa các chính trị gia Cộng Sản sau khi buộc phải rời quyền lực.

Hai mô hình quyền lực, hai quỹ đạo ngược chiều

Nếu xem Ceaușescu và Gorbachev như hai bài toán chính trị khác nhau, thì có thể tóm lược thành hai mô hình vận hành quyền lực đối lập.

Mô hình Ceaușescu dựa trên niềm tin rằng:

– Quyền lực được bảo đảm bằng kiểm soát tuyệt đối;

– Bạo lực và trấn áp là công cụ hợp lý để giữ ổn định;

– Hệ thống sai thì càng phải giữ chặt quyền lực, không được lung lay vì “thay đổi là tự sát”;

Trong mô hình này, quyền lực chỉ tồn tại với sự độc quyền và thao túng nỗi sợ của người dân. Nhưng khi người dân bước qua được nỗi sợ hãi, quân đội quay lưng, hoặc thế giới thay đổi nhanh hơn tốc độ đàn áp, thì nhà độc tài đã bị nghiền nát đi cùng toàn bộ kiến trúc quyền lực mà mình từng tin là vững chắc.

Ngược lại, mô hình Gorbachev xem quyền lực như một thứ phải được chia sẻ dần để duy trì khả năng tồn tại. Trong tư duy này:

– Cải cách không phải là nhượng bộ, mà là điều kiện để sống sót;

– Minh bạch là rủi ro có kiểm soát, nhưng bưng bít là rủi ro không kiểm soát;

– Thay đổi là cách duy nhất để tránh bị lịch sử cưỡng bức;

Rốt cuộc, Gorbachev không thắng trong công cuộc cải cách, nhưng cách mà ông rời hệ thống mà không bị chính hệ thống ấy nghiền nát là điểm khác biệt mấu chốt, vì Ceaușescu tin rằng cần phải nắm giữ chặt hệ thống quyền lực để bảo vệ ông. Trong khi đó, Gorbachev hiểu rằng ông cần rời khỏi hệ thống quyền lực là cách để tự bảo vệ chính mình.

Từ đó có thể rút ra một trục lựa chọn chiến lược mà bất kỳ nhà lãnh đạo nào trong hệ thống độc tài đảng trị đều phải đến thời điểm đối diện:

Giữ nguyên mô hình kiểm soát, tạo ra ổn định giả tạo, nhưng tích tụ nguy cơ đổ sập bất ngờ.

Hoặc, cải tổ nửa vời để giảm áp lực tạm thời, nhưng dễ bị kẹt giữa hai làn đạn – sự chống đối nội bộ và sự bất tín của xã hội.

Hay, cải cách có chủ đích nhằm đánh đổi quyền lực ngắn hạn để đạt lấy một vị trí lịch sử dài hạn hơn.

Tiêu điểm của câu chuyện nằm ở chính điểm này, Ceaușescu chọn bảo vệ hệ thống, nắm giữ chặt quyền lực và chết cùng nó. Nhưng Gorbachev chọn mở cửa hệ thống và sống để tự nhìn lại nó.

Những kịch bản mà Tô Lâm đối diện

Không hề có một chế độ độc tài nào tồn tại vĩnh viễn, điều đó đã là quy luật lịch sử. Lúc này, cũng đã đến thời điểm Tô Lâm đứng trước các sự lựa chọn, dù ông ấy có muốn hay không, vì xã hội hiện tại đã hội đủ các yếu tố cần có một sự lựa chọn sinh tử, như:

Khủng hoảng niềm tin thể chế ở Việt Nam đang hiện hữu:

– Kinh tế phụ thuộc – FDI mất động lực – xã hội mất đạo đức – công quyền suy thoái – chính trị khép kín – thiếu bộ lọc nhân tài – tham nhũng được dùng để thanh trừng nội bộ hơn là xử lý tận gốc

Hệ thống đang vận hành theo “mô hình Ceaușescu”:

– Gia tăng siết chặt kiểm soát thông tin

– Tăng cường công cụ cưỡng chế

– Điều tra, kỷ luật trở thành ngôn ngữ chính trị phổ biến

Nhưng đồng thời có các tín hiệu giống “mô hình Gorbachev đầu kỳ”:

– Không còn khả năng che đậy sai lầm bộ máy

các nhóm lợi ích mâu thuẫn, không ai đủ sức áp đặt toàn diện

– Toàn cầu hóa không còn dung dưỡng mô hình quốc gia khép kín

Như vậy, ông Tô Lâm đối diện với các sự lựa chọn như một vòng lặp từ lịch sử:

Lựa chọn rủi ro từ mô hình Ceaușescu: Nếu ông Tô Lâm lựa chọn sự tiếp tục kiểm soát và siết chặt thông tin, có thể tạo ra sự ổn định tạm thời trước mắt, nhưng bên cạnh đó là sự tích lũy khủng hoảng.

Lựa chọn cơ hội từ mô hình Goebachev (phiên bán Á Đông) là thực hiện cải cách có kiểm soát, có thể tạo sự mâu thuẫn nội bộ tức thời, nhưng tái cấu trúc được xã hội.

Lựa chọn tích cực mang tính lịch sử, như một sự đổi vai với chính hệ thống bằng cách trao quyền lại cho nhân dân. Trong tương lai ngắn hạn, có thể làm hạn chế một phần vai trò cá nhân, nhưng ích lợi trung hạn là tạo nên một trật tự mới và là tiền đề phát triển các mặt cho đất nước.

Câu hỏi cốt lõi: “Tô Lâm chọn hình mẫu nào giữa Ceaușescu và Gorbachev?”

Ceaușescu và Gorbachev đều thất bại trong việc lèo lái con thuyền đất nước theo ý chí chủ quan của mình, trong tư cách là người đại diện cho giới hạn của chính hệ thống mà họ đứng đầu.

Ceaușescu chết vì một hệ thống đã chết lâm sàng từ trước đó, mà ông ấy vẫn bịt mắt, che tai không muốn hiểu điều đó. Thế nhưng, Gorbachev lại còn sống, vì ông hiểu rằng mình cũng chỉ là một phần của hệ thống, bản thân mình không phải là hệ thống.

Nếu hệ thống chính trị Việt Nam hiện nay không mở van áp suất, thì mọi cá nhân ở vị trí tối cao, kể cả Tô Lâm hay bất kỳ ai kế nhiệm, sẽ đều bước vào cái bẫy Ceaușescu, rằng cố kiểm soát mọi thứ vốn dĩ không còn nằm trong tầm kiểm soát.

Nếu Tô Lâm có một cuộc cải tổ thật sự, thì ít ra, ông ấy có thể bước sang vùng không gian Gorbachev, từ nhà cầm quyền trở thành một tác nhân chuyển giao lịch sử, không vinh quang tuyệt đối, nhưng không bi kịch tuyệt đối và điều quan trọng là không phải lên đoạn đầu đài với danh tính nhơ nhuốc muôn đời vì lựa chọn đối lập với nhân dân.

Tóm lại, nếu lịch sử được nhìn như một chiếc gương soi, thì Ceaușescu và Gorbachev không chỉ là hai số phận, họ là hai cảnh báo. Một cảnh báo về kết cục bi thảm của chính trị gia chọn con đường đối lập với nhân dân và một còn lại là chính trị gia tỉnh táo, biết tách rời hệ thống đúng lúc, kịp thời.

Trong những chiếc gương soi mang tính cảnh báo đó, câu hỏi cho Tô Lâm và rộng hơn, cho toàn bộ hệ thống chính trị Việt Nam hiện nay, không phải là: “Anh muốn trở thành ai trong hệ thống?”, khi hệ thống chỉ còn là cái xác sống, mà là: “Anh chọn hình mẫu nào giữa Ceausescu và Gorbachev?” khi mà còn kịp cho sự lựa chọn sinh tử cuối cùng.

Viết từ Hoa Thịnh Đốn, ngày 25 Tháng Mười Hai 2025

Đặng Đình Mạnh

Nguồn: www.facebook.com