Tăng trưởng bằng mọi giá không thể bảo vệ chủ quyền nếu người dân phải trả giá bằng sinh kế, quyền lên tiếng và khả năng giám sát quyền lực. Khi Việt Nam lệ thuộc kinh tế sâu hơn vào Trung Quốc, còn ảnh hưởng của Bắc Kinh trong khu vực ngày càng mở rộng, những rạn nứt bên trong có thể làm hẹp thêm không gian tự chủ của đất nước.
Phạm Kiên
Tô Lâm đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế trên 10% mỗi năm đến năm 2030. Đó là tham vọng lớn, nhưng con số ấy có ý nghĩa gì nếu đời sống người dân không khá lên tương ứng, nếu người lao động vẫn phải chật vật với giá cả, việc làm và những bất trắc trước mắt? GDP có thể tăng, những công trình có thể mọc lên, nhưng một quốc gia không thể gọi là vững mạnh khi người dân bị gạt khỏi những quyết định liên quan trực tiếp đến cuộc sống của họ.
Mục tiêu tăng trưởng 10% đã được nêu tại Đại hội XIV của đảng. Nhưng mục tiêu càng cao, câu hỏi về cái giá phải trả càng không thể né tránh. Tăng trưởng sẽ dựa vào năng suất, đổi mới sáng tạo và sức mạnh của doanh nghiệp trong nước? Hay sẽ được thúc bằng tín dụng, đầu tư công, bất động sản và những dự án lớn mà hiệu quả cuối cùng chưa ai kiểm chứng? Reuters ghi nhận chính quyền thúc đẩy tăng trưởng nhanh, đẩy mạnh đầu tư hạ tầng và cải tổ bộ máy. (1)
Không ai phủ nhận Việt Nam cần phát triển nhanh. Điều đáng lo là khi tốc độ trở thành mệnh lệnh, những câu hỏi về phân phối lợi ích, nợ nần, môi trường, quyền sử dụng đất và sinh kế của người dân có thể bị xem là cản trở. “Tăng trưởng bằng mọi giá” khi ấy không còn là khẩu hiệu kinh tế. Nó trở thành cách đòi xã hội chấp nhận hy sinh mà không được quyền hỏi ai hưởng lợi, ai gánh hậu quả.
Giá cả là một phần của câu trả lời. Tháng 9/2026, lạm phát hằng năm ở Việt Nam lên 5,08%, cao hơn mục tiêu 4,5% mà Ngân hàng Nhà nước đặt ra cho cả năm. Cơ quan này nói giá cả vẫn trong tầm kiểm soát, nhưng con số ấy nhắc rằng tăng trưởng trên giấy không tự động đem lại cảm giác an toàn trong căn bếp của mỗi gia đình. Với người thu nhập thấp, một đợt tăng giá thực phẩm, nhiên liệu hay tiền thuê nhà có thể xóa đi phần tăng lương ít ỏi. (2)
Người dân có quyền hỏi tiền lương của mình mua được gì, công việc có ổn định không, và nếu mất đất hay mất kế sinh nhai thì họ có được đối xử công bằng không. Những câu hỏi ấy không phải biểu hiện chống đối. Đó là phép thử tối thiểu đối với một chính sách phát triển.
Thế nhưng, chính những tiếng nói có thể giúp phát hiện sai lầm lại đang bị thu hẹp. Theo AP dẫn báo cáo của Project 88, tổ chức theo dõi nhân quyền tại Việt Nam, năm 2025 có 56 nhà hoạt động và người bất đồng chính kiến bị bắt giữ; Điều 331 được sử dụng trong phần lớn các vụ việc mà tổ chức này ghi nhận. (3) Các tổ chức nhân quyền cũng ghi nhận việc xử lý những tiếng nói công khai về đất đai, tham nhũng và quyền tự do biểu đạt.
Chính quyền có thể gọi đó là bảo vệ an ninh hay trật tự. Nhưng khi người dân bất bình phải đối mặt với tiền phạt, bắt bớ và nhà tù, xã hội mất đi những kênh báo động cần thiết. Một chính quyền có thể buộc người dân im lặng, nhưng không thể nhờ thế làm cho các nỗi bất bình biến mất. Sự im lặng bị cưỡng bức không phải đồng thuận; nó chỉ khiến chính quyền nhiều khi khó nhận ra chính sách nào đang thất bại, nhóm dân cư nào đang bị bỏ lại và lợi ích nào đang lấn át lợi ích công.
Khoảng cách ấy hiện rõ trong những quyết sách được đưa ra từ trên xuống. Cải tổ bộ máy hành chính có thể cần thiết, nhưng người dân phải được biết nó ảnh hưởng thế nào đến dịch vụ công và quyền lợi của họ. Những dự án biểu tượng cũng vậy. Kế hoạch chỉnh trang khu vực Hồ Gươm, trong đó có đề xuất một công trình mang tên “Khải Hoàn Môn”, đã gây tranh luận về quy mô, giá trị và cách lấy ý kiến cộng đồng. Báo chí độc lập ghi nhận quá trình tham vấn ngắn cùng những câu hỏi chưa được giải đáp về cách tổng hợp ý kiến. (4) Một công trình có thể được gọi là biểu tượng của tương lai; nhưng nếu người dân không được thuyết phục bằng thông tin minh bạch và sự tham gia thực chất, nó sẽ trở thành biểu tượng của khoảng cách giữa quyền lực và xã hội.
Khoảng cách ấy cũng làm suy yếu năng lực tự chủ quốc gia. Việt Nam không đứng ngoài cạnh tranh giữa các cường quốc, nhưng sự lệ thuộc kinh tế sâu vào Trung Quốc đang làm bài toán tự chủ thêm khó khăn. Theo số liệu thương mại do Chính phủ Việt Nam công bố, năm 2025 Trung Quốc là nguồn cung hàng hóa lớn nhất của Việt Nam, với kim ngạch nhập khẩu 186 tỷ USD. Việt Nam xuất sang Trung Quốc 70,4 tỷ USD và nhập siêu 115,6 tỷ USD. (5)
Đằng sau những con số là các nhà máy cần linh kiện, nguyên liệu, máy móc; những ngành xuất khẩu vẫn dựa vào đầu vào nhập khẩu; và doanh nghiệp trong nước chưa làm chủ được nhiều mắt xích có giá trị cao. Reuters cho biết nhập khẩu từ Trung Quốc đạt khoảng 168 tỷ USD trong 11 tháng đầu năm 2025, tăng gần 30% so với cùng kỳ; gần một phần ba là linh kiện điện tử, nhiều mặt hàng được đưa vào sản phẩm xuất khẩu sang Mỹ. Reuters cũng ghi nhận doanh nghiệp Trung Quốc đang mở rộng đầu tư và hiện diện thị trường tại Việt Nam. (6)
Hợp tác kinh tế với Trung Quốc tự nó không phải điều đáng lên án. Việt Nam cần thương mại, đầu tư và công nghệ từ nhiều đối tác. Nhưng phụ thuộc quá sâu vào một nguồn cung, trong khi doanh nghiệp nội địa chưa đủ sức tạo thế cân bằng, sẽ làm giảm lựa chọn của Việt Nam khi lợi ích chiến lược va chạm. Đó là rủi ro kinh tế trước khi trở thành rủi ro địa chính trị.
Sức ép không chỉ đến từ thương mại. Trong chuyến thăm Trung Quốc tháng 4/2026, Tập Cận Bình kêu gọi Việt Nam duy trì “nhận thức chiến lược” và ưu tiên “an ninh chính trị”; hai bên cũng thúc đẩy hợp tác hạ tầng và sự gắn kết giữa các chiến lược phát triển. Reuters lưu ý Trung Quốc là đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam, trong khi hai nước vẫn có bất đồng về ranh giới trên Biển Đông. (7) Những lời kêu gọi ấy có thể được trình bày như ngôn ngữ ngoại giao giữa hai đảng cầm quyền. Nhưng chúng cũng cho thấy Bắc Kinh muốn quan hệ Việt–Trung không chỉ dừng ở hàng hóa và đầu tư.
Trong khi đó, ảnh hưởng và hiện diện của Trung Quốc tại các nước láng giềng đang có thêm những chuyển động cần theo dõi. Ngày 6/10/2026, Reuters đưa tin ảnh vệ tinh chụp ngày 30/9 cho thấy máy bay mà các chuyên gia an ninh nhận diện là tám chiếc K-8 cùng hơn hai chục phương tiện hỗ trợ tại cơ sở huấn luyện chung Trung Quốc–Lào ở Ban Keun, gần thủ đô Vientiane. Đường băng vẫn đang được xây dựng. Một số nhà phân tích nhận định cơ sở này có thể đánh dấu bước mở rộng hiện diện quân sự của Trung Quốc ở Đông Nam Á; nhưng hình ảnh vệ tinh tự nó chưa xác nhận quy mô, chức năng đầy đủ hay khả năng hoạt động lâu dài của căn cứ. (8)
Tại Campuchia, căn cứ hải quân Ream được nâng cấp với sự hỗ trợ của Trung Quốc, gồm cầu cảng mới, ụ sửa chữa và trung tâm hỗ trợ, huấn luyện chung. AP ghi nhận Phnom Penh khẳng định không cho phép đặt căn cứ quân sự nước ngoài, trong khi những nghi ngại về mức độ tiếp cận của Trung Quốc vẫn chưa được giải tỏa hoàn toàn. Vì vậy, Ream là diễn biến đáng quan tâm, nhưng không thể từ đó kết luận rằng Trung Quốc đã độc quyền kiểm soát căn cứ. (9)
Đặt Ban Keun và Ream cạnh nhau, cùng với hoạt động của Trung Quốc trên Biển Đông, và dộc biên giới phía Bắc, có thể thấy một vòng cung sức ép đang hình thành quanh Việt Nam – từ kết nối kinh tế, hạ tầng đến mạng lưới an ninh. Nhưng gọi đó là bằng chứng Việt Nam đã bị “bao vây quân sự” sẽ là đi quá xa so với những gì hiện có thể xác minh. Lào và Campuchia có thể không chỉ là quân cờ của Bắc Kinh; họ có những lợi ích và tính toán riêng. Chính vì thế, Việt Nam càng cần phân tích tỉnh táo, theo dõi chức năng thực tế của các cơ sở và cách các nước láng giềng sử dụng quan hệ đối ngoại của họ.
Điều đáng lo không phải là một bản đồ vòng vây đã hoàn tất. Điều đáng lo là không gian lựa chọn của Việt Nam có thể hẹp dần khi sự phụ thuộc kinh tế tăng lên, ảnh hưởng của Trung Quốc lan rộng trong khu vực, còn nội lực trong nước bị bào mòn. Không cần khẳng định mọi sai lầm của Việt Nam đều do Bắc Kinh sắp đặt. Nhưng một xã hội thiếu minh bạch, quyền quyết định tập trung và tiếng nói phản biện bị bóp nghẹt sẽ dễ bị tác động hơn bởi các mạng lưới lợi ích, sức ép kinh tế và tính toán chiến lược từ bên ngoài.
“Phá từ bên trong” không nhất thiết phải bắt đầu bằng một âm mưu bí mật. Đôi khi, chỉ cần để nội lực suy yếu, xã hội mất niềm tin, còn lợi ích công bị lấn át bởi những nhóm có quyền lực, là đủ tạo ra những rạn nứt mà đối thủ có thể khai thác. Một nhà nước không thể bảo vệ độc lập bằng cách làm suy yếu chính những người dân tạo nên nền độc lập ấy.
Đó là nghịch lý của một chính quyền vừa nói về chủ quyền, vừa đòi xã hội im tiếng; vừa đặt mục tiêu tăng trưởng phi thường, vừa để sinh kế hôm nay của người lao động thành chuyện thứ yếu; vừa cảnh báo nguy cơ từ bên ngoài, vừa không chịu mở rộng trách nhiệm giải trình ở trong nước. Nếu mọi kế hoạch đều hướng đến những thập niên xa xôi mà sinh kế hôm nay bị bỏ mặc, nếu tăng trưởng chỉ được đo bằng GDP mà không đo bằng sức mua, sự an toàn và phẩm giá của người lao động, thì “kỷ nguyên mới” sẽ chỉ là lời hứa treo trên đầu những người đang phải tự xoay xở.
Muốn chống sức ép từ bên ngoài, trước hết phải chấm dứt việc bóp nghẹt sức mạnh từ bên trong. Hãy để người dân được nói, doanh nghiệp trong nước được lớn lên trong môi trường công bằng, và người ra quyết định phải chịu trách nhiệm trước xã hội. Nếu không, càng hô hào tăng trưởng bằng mọi giá, càng siết chặt tự do và càng để sinh kế người lao động tự chống chọi, chính quyền càng tự làm mỏng bức tường bảo vệ đất nước. Khi ấy, vòng cung sức ép bên ngoài càng dễ khép lại quanh một nội lực đang suy yếu.
———————
Tham khảo
Một quốc gia phải nghĩ xa về khí hậu, dân số, năng lượng và công…
Cứ mỗi lần bạn nghĩ rằng Trump và chính quyền Trump không thể hành xử…
Khúc quanh tại Đại Hội đồng Liên Hiệp Quốc: Kỳ họp này đánh dấu sự…
Một đảng viên kinh doanh bằng vốn và sáng kiến của mình cần được bảo…
Sau Hiệp định Genève 1954 chia đôi đất nước Việt Nam tại Vĩ tuyến 17,…
Vào năm 1967, một phụ nữ trẻ gốc Ấn đã mở văn phòng luật tại…