Ranh Giới Thiện Ác Trong Việc Hiến Tạng (Đỗ Xuân Cang)

Về quyền được sống, quyền tự quyết thân thể và trách nhiệm của nhà nước trước sinh mạng con người.

1. Quyền được sống – ranh giới đạo đức đầu tiên

Con người là một sự huyền diệu của vũ trụ. Mỗi sinh mạng là một thế giới riêng, không thể thay thế, không thể định giá bằng tiền bạc và càng không thể trở thành phương tiện phục vụ cho bất kỳ mục đích nào nếu thiếu sự tự nguyện và những bảo đảm pháp lý nghiêm ngặt.

Nhân quyền không phải là ân huệ mà chính quyền ban phát. Đó là những quyền vốn có của mỗi con người ngay từ khi sinh ra.

Chính quyền, với tư cách là tổ chức thực thi quyền lực nhà nước, có trách nhiệm bảo vệ tính mạng, nhân phẩm, sự an toàn và quyền tự do của từng cá nhân.

Hiến pháp Việt Nam năm 2013 đã ghi nhận tại Điều 19:

“Mọi người có quyền sống. Tính mạng con người được pháp luật bảo hộ. Không ai bị tước đoạt tính mạng trái luật.”

Điều 20 bảo vệ quyền bất khả xâm phạm về thân thể; Điều 21 bảo vệ đời sống riêng tư và bí mật cá nhân.

Những quyền ấy phải là nền tảng của mọi chính sách liên quan đến sinh mạng con người, đặc biệt trong lĩnh vực hiến, lấy và ghép mô, bộ phận cơ thể người.

Quyền được hiến tạng phải luôn đi đôi với quyền không hiến tạng. Và cả hai phải được tôn trọng như nhau.

Một hành vi chỉ thực sự mang ý nghĩa cao đẹp khi được thực hiện trong sự hiểu biết, tự nguyện và không bị ép buộc.

2. Khi nghĩa cử cao đẹp đứng trước nguy cơ bị biến thành nghĩa vụ

Hiến tạng là một trong những thành tựu nhân đạo lớn của y học hiện đại.

Một quả thận được hiến tặng có thể giúp người bệnh thoát khỏi nhiều năm lọc máu. Một trái tim được ghép thành công có thể đem lại cuộc sống mới. Một lá gan được hiến tặng có thể cứu người đang đứng trước cái chết.

Không ai có thể phủ nhận những thành tựu ấy.

Nhưng chính bởi khả năng cứu sống con người, y học ghép tạng cũng đặt nhân loại trước một câu hỏi đạo đức nghiêm trọng:

Ai có quyền quyết định đối với thân thể của một con người?

Người bệnh có quyền hy vọng được sống. Người hiến có quyền trao tặng một phần thân thể mình.

Nhưng hy vọng sống của người này không thể trở thành lý do để tước bỏ quyền tự quyết thân thể của người khác.

Trong xã hội, tác động tâm lý giữa người với người là điều khó tránh khỏi. Một người thầy có thể ảnh hưởng đến học sinh. Một cán bộ có thể gây áp lực lên người cấp dưới. Một chiến dịch truyền thông được tổ chức liên tục có thể khiến người tham gia cảm thấy mình phải đồng ý để được công nhận là người tốt.

Vì vậy, tính tự nguyện không thể chỉ được xác định bằng một dấu tích trong ô đồng ý hay một chữ ký trên tờ giấy.

Nó phải được bảo đảm bằng quyền từ chối thực sự, quyền thay đổi quyết định, quyền được tiếp cận thông tin đầy đủ và quyền không phải chịu bất kỳ hậu quả bất lợi nào khi nói không.

Ranh giới thiện ác bắt đầu trở nên mong manh khi một nghĩa cử được ca ngợi về đạo đức biến thành sức ép xã hội đối với cá nhân.

3. Công văn 1931/KCB-NV ngày 12/10/2026 – vì sao trẻ em từ 7 tuổi được hỏi ý kiến về hiến tạng?

Tháng 10 năm 2026, việc triển khai khảo sát phục vụ xây dựng Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) đã thu hút sự chú ý và tranh luận trong dư luận.

Theo thông tin công khai, việc khảo sát được triển khai qua các cơ sở y tế, cơ sở giáo dục và một số đơn vị có liên quan. Đặc biệt, có mẫu phiếu dành cho trẻ em từ 7 đến dưới 18 tuổi.

Tôi thực sự lo ngại khi biết một vấn đề phức tạp và nhạy cảm như hiến, lấy mô tạng được đưa vào khảo sát đối với trẻ em ở độ tuổi rất nhỏ.

Tôi không phủ nhận quyền được tham gia ý kiến của trẻ em trong quá trình xây dựng pháp luật. Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền trẻ em cũng ghi nhận quyền được bày tỏ ý kiến của các em đối với những vấn đề có liên quan.

Nhưng quyền được tham gia ý kiến khác về bản chất với năng lực đồng ý cho một can thiệp y khoa có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến cơ thể và tính mạng.

Một đứa trẻ 7 tuổi hiểu như thế nào về chết não, hiến tạng, quyền tự quyết thân thể hay hậu quả không thể đảo ngược của việc lấy một bộ phận cơ thể?

Các em có thể hiểu được những giới hạn đạo đức và pháp lý của một quyết định như vậy hay không?

Và quan trọng hơn, khi phiếu khảo sát được đưa đến trẻ em thông qua nhà trường hoặc các tổ chức có thẩm quyền, liệu các em có thực sự cảm thấy mình được quyền từ chối trả lời?

Chính những câu hỏi ấy mới cần được cơ quan chức năng giải đáp một cách minh bạch.

Việc lấy ý kiến không tự động cấu thành vi phạm nhân quyền. Nhưng nếu quá trình khảo sát thiếu thông tin phù hợp lứa tuổi, thiếu biện pháp bảo vệ đời tư, không bảo đảm tính tự nguyện hoặc khiến trẻ em hiểu rằng mình có nghĩa vụ phải đồng ý hiến tạng, thì đó là vấn đề đạo đức và pháp lý nghiêm trọng.

Đặc biệt, nếu phiếu khảo sát thu thập thông tin nhận dạng cá nhân, cần làm rõ mục đích thu thập, người được quyền truy cập, thời gian lưu giữ và việc dữ liệu có được sử dụng cho mục đích nào khác hay không.

Không được phép biến ý kiến khảo sát của một đứa trẻ thành sự đồng ý hiến tạng trong hiện tại hoặc tương lai.

4. Quyền được thông tin và quyền nói không

Ở những quốc gia có hệ thống bảo vệ quyền con người phát triển, các quyết định y khoa liên quan đến thân thể thường phải tuân thủ những nguyên tắc nghiêm ngặt về sự đồng ý trên cơ sở được thông tin đầy đủ.

Không phải tất cả các quốc gia châu Âu hay Canada đều áp dụng cùng một mô hình hiến tạng. Có nước yêu cầu đăng ký đồng ý trước, có nước áp dụng nguyên tắc mặc nhiên đồng ý sau khi chết nhưng cho phép phản đối.

Sự khác biệt ấy cho thấy một vấn đề cơ bản: Nhà nước không chỉ có trách nhiệm khuyến khích hiến tạng mà còn phải xây dựng cơ chế để ngăn chặn sự lạm dụng.

Một hệ thống nhân đạo không thể chỉ đo thành công bằng số ca ghép tạng, số người đăng ký hiến hay số sinh mạng được cứu.

Nó còn phải được đánh giá bằng mức độ bảo vệ những người dễ bị tổn thương nhất.

Đó là trẻ em, người khuyết tật, người bệnh nặng, người nghèo và những người có thể phải chịu áp lực từ gia đình hoặc cơ quan có quyền lực đối với mình.

Thông tin sức khỏe là một trong những loại dữ liệu riêng tư nhạy cảm nhất. Khi công nghệ cho phép lưu trữ và chia sẻ dữ liệu trên quy mô lớn, nguy cơ lạm dụng cũng gia tăng.

Bởi vậy, tôi cho rằng Việt Nam cần những cơ chế giám sát đạo đức thực sự độc lập trong lĩnh vực hiến và ghép tạng, cùng các quy định nghiêm ngặt về bảo vệ dữ liệu và trách nhiệm giải trình.

5. Tiến bộ y học và mặt tối của thị trường nội tạng

Sự phát triển của khoa học phẫu thuật đem lại hy vọng sống cho hàng triệu người.

Nhưng cũng chính lĩnh vực này đã xuất hiện những vụ việc buôn bán nội tạng, môi giới bất hợp pháp và những cáo buộc nghiêm trọng về cưỡng bức lấy nội tạng tại một số quốc gia.

Trung Quốc là một trong những nơi từng chịu nhiều chỉ trích và yêu cầu điều tra quốc tế về vấn đề nguồn gốc nội tạng phục vụ cấy ghép.

Một chi tiết đáng chú ý là hồ sơ sáng chế Trung Quốc mang số CN202376254U, liên quan đến thiết bị tạo lực tác động để nghiên cứu chấn thương thân não nguyên phát, với tên Vương Lập Quân trong danh sách tác giả.

Sự tồn tại của một sáng chế như vậy đặt ra những câu hỏi về đạo đức nghiên cứu và việc kiểm soát sử dụng công nghệ. Tuy nhiên, riêng hồ sơ sáng chế không đủ để kết luận thiết bị đã được sử dụng nhằm cưỡng bức lấy nội tạng.

Những cáo buộc nghiêm trọng phải được điều tra bằng chứng cứ độc lập, có thể kiểm chứng.

Điều tôi muốn nhấn mạnh không phải là quy kết mọi hoạt động ghép tạng với tội phạm.

Ngược lại, chính để bảo vệ những bác sĩ chân chính và những người hiến tặng thực sự tự nguyện, chúng ta phải đòi hỏi một hệ thống minh bạch đủ sức ngăn chặn tội ác.

Khi một bộ phận cơ thể trở thành hàng hóa trên thị trường bất hợp pháp, lòng tham có thể đe dọa những nguyên tắc đạo đức căn bản nhất.

Y học chỉ thực sự là tiến bộ của nhân loại khi sinh mạng con người luôn được đặt cao hơn lợi nhuận và thành tích.

6. Chết não – ai có quyền đưa ra kết luận?

Trường hợp cô giáo trẻ Phạm Thị Anh Thư, 22 tuổi, tại Gia Lai, được báo chí đưa tin đã hiến gan và hai quả thận sau khi được xác định chết não, khiến tôi suy nghĩ sâu sắc.

Đó là câu chuyện về những bệnh nhân được cứu sống và một gia đình phải đối diện mất mát không gì bù đắp được.

Tôi trân trọng nỗi đau ấy, đồng thời cho rằng xã hội cần hiểu rõ hơn về khái niệm chết não và các thủ tục pháp lý liên quan.

Chết não không đơn thuần là hôn mê sâu. Đây là một tình trạng y khoa được xác định theo những tiêu chuẩn chẩn đoán nghiêm ngặt.

Ai có thẩm quyền kết luận chết não?

Hội đồng xác định chết não gồm những ai? Họ có độc lập với nhóm bác sĩ lấy và ghép tạng hay không?

Các phương pháp kiểm tra có được thực hiện đầy đủ và lưu lại hồ sơ hay không?

Gia đình người bệnh được giải thích những gì, có quyền tiếp cận hồ sơ nào và có cơ chế yêu cầu xem xét lại khi phát sinh nghi vấn hay không?

Những câu hỏi đó không nhằm cáo buộc bất kỳ bác sĩ hay gia đình cụ thể nào.

Chúng nhằm khẳng định rằng sự minh bạch trong quy trình xác định chết não là nền tảng của lòng tin công chúng.

Tôi cho rằng cần có hội đồng chuyên môn độc lập trong việc xác định chết não, cơ chế giám sát đạo đức đối với quy trình hiến ghép và hệ thống giải quyết khiếu nại đáng tin cậy.

Không một quyết định liên quan đến việc lấy tạng được phép dựa trên lợi ích của người chờ ghép thay cho tiêu chuẩn xác định tử vong của người hiến.

7. Ngày 21/11/2026 – một giới hạn pháp lý được giữ lại

Ngày 21 tháng 11 năm 2026, Quốc hội Việt Nam đã biểu quyết thông qua Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), với 415 trên 474 đại biểu tham gia biểu quyết tán thành.

Một nội dung quan trọng là quyết định không mở rộng việc lấy bộ phận cơ thể từ người dưới 18 tuổi theo các đề xuất từng gây tranh luận.

Đây là một kết quả đáng chú ý đối với những người quan tâm đến việc bảo vệ trẻ em.

Nhưng không nên xem việc thông qua một điều luật là dấu chấm hết cho những câu hỏi về đạo đức và nhân quyền.

Một đạo luật chỉ thật sự có ý nghĩa khi được thực thi công bằng, minh bạch và có thể kiểm chứng.

Sự lên tiếng của công chúng, các chuyên gia và các gia đình cần tiếp tục được tôn trọng.

Không thể lấy lời hứa về sự nhân đạo để thay thế cho trách nhiệm giải trình.

Không thể lấy lòng tin làm lý do từ chối công khai những quy trình cần được giám sát.

Và không thể lấy mục đích cứu người để biện minh cho bất kỳ sự vi phạm quyền con người nào.

8. Ranh giới thiện ác nằm ở đâu?

Tôi không phản đối hiến tạng.

Tôi trân trọng những người tự nguyện hiến một phần cơ thể để cứu người khác. Đó có thể là một trong những biểu hiện cao đẹp nhất của tình thương và lòng nhân ái.

Nhưng chính vì trân trọng sự hy sinh ấy, tôi phản đối mọi sự ép buộc, thao túng, mua bán và lợi dụng danh nghĩa nhân đạo.

Ranh giới giữa thiện và ác không nằm ở con dao phẫu thuật.

Nó nằm ở mục đích sử dụng con dao ấy, ở sự tự nguyện của người hiến, ở tính độc lập của người quyết định và ở khả năng xã hội giám sát toàn bộ quá trình.

Một ca ghép tạng thành công về kỹ thuật chưa đủ để chứng minh toàn bộ quá trình là đúng đắn về đạo đức.

Một chính sách có mục tiêu nhân đạo không mặc nhiên miễn trừ trách nhiệm giải trình.

Và một đứa trẻ biết nói lời đồng ý chưa có nghĩa là em đã đủ năng lực để hiểu và chấp nhận mọi hệ quả của điều mình vừa nói.

Tôi mong Việt Nam xây dựng một hệ thống hiến và ghép tạng trong đó quyền sống, quyền bất khả xâm phạm thân thể, quyền riêng tư và quyền tự quyết được bảo đảm bằng những cơ chế độc lập, cụ thể và có hiệu lực.

Nhà nước cần công khai nội dung, phương pháp, kết quả tổng hợp và cách sử dụng dữ liệu của những cuộc khảo sát liên quan đến trẻ em; bảo vệ thông tin cá nhân của người tham gia; bảo đảm quyền từ chối; đồng thời thiết lập cơ chế giám sát và khiếu nại hiệu quả.

Một xã hội nhân đạo không chỉ là xã hội có nhiều người sẵn sàng hiến tạng.

Đó còn phải là xã hội mà không ai phải sợ hãi khi từ chối hiến tạng.

Quyền được sống là quyền căn bản. Quyền tự quyết đối với thân thể là một phần của nhân phẩm con người.

Và một xã hội chỉ có thể tự hào về lòng nhân đạo của mình khi biết bảo vệ cả người được cứu sống lẫn người có quyền nói không.

Ngày 22 tháng 11 năm 2026

Đỗ Xuân Cang

——-

Tham khảo

Việt Thắng

Việt Thắng

Luật Hiến Tạng: Trước Khi Hỏi Có Nhân Đạo Không, Hãy Hỏi Ai Sẽ Thực Thi? (Hồng Hà)

Quốc hội đã biểu quyết. Giờ đây, Chính phủ và ngành y tế cần chứng…

4 giờ

Chào Mừng Thắng Lợi Bầu Cử Dân Chủ Vừa Qua Ở Hoa Kì! (Âu Dương Thệ)

Trên thế giới hiện nay chế độ DCĐN với các định chế căn bản trên…

1 ngày

Nợ Thuế, Cấm Xuất Cảnh, Và Quyền Tự Do Đi Lại

Làn sóng cấm xuất cảnh tràn lan hiện nay một lần nữa nhắc cho người…

2 ngày

Thâm Quyến Không Phải Yalta Dù Đó Vẫn Là Một Mốc Lịch Sử (Đinh Hoàng Thắng)

Ba cường quốc ngồi cùng bàn, cùng nói về hòa bình và ổn định. Nhưng…

2 ngày

Hồ Gươm Không Phải Sân Khấu Tạp Kỹ, Cho Gánh Xiếc Rong (Đinh Hoàng Thắng)

Hồ Gươm không phải sân khấu tạp kỹ, càng không phải gánh xiếc rong, cứ…

2 ngày