Đa nguyên, Đa đảng và những tiêu chí bắt buộc của một nền dân chủ (Rùa Tiên Sinh)

Cái bài viết về Dân Chủ hôm qua vẫn chưa đủ để một số người vào hỏi, Dân Chủ là cái quái gì khi những nước vẫn có đảng đối lập ? Vẫn có cạnh bầu cử mà vẫn không phải Dân Chủ ? Ai hỏi như vậy là vẫn chưa nắm được tinh thần cốt lõi của Dân Chủ.

Có người nói là ” cứ đa đảng là dân chủ ” không phải vậy, và Đa Nguyên nó khác một trời một vực với Đa Đảng mặc dù nó hay được gọi chung trong cùng ngữ cảnh dân chủ : Đa Nguyên – Đa Đảng.

Các nước chuẩn của khái niệm Đa Nguyên – Đa Đảng thực tế trong sạch nhất đó chính là: Nhật Bản, Hàn Quốc, Na Uy, Đức , Úc , Phần Lan, Thụy Sĩ, Thụy Điển, Canada….

Cỡ như Nga, Belarus, Campuchia, vài nước Mỹ La tinh cũng Đa Đảng, nhưng nói nó là nước Dân Chủ thì thiên hạ nó cười vào mặt cho đấy.

Rùa em sẽ nói sâu nhất vấn đề vì sao mà đa đảng vẫn chưa phải linh hồn của Dân Chủ nhé.

Trước hết, nói thẳng cho các cụ nhớ, đa đảng nghĩa là “có nhiều đảng tồn tại hợp pháp”. Chấm hết. Nó chỉ là một dữ kiện về mặt số lượng tổ chức chính trị. Còn dân chủ là chuyện khác: dân chủ là cơ chế để xã hội thay đổi người cầm quyền một cách hòa bình, thông qua cạnh tranh công bằng, minh bạch, và quyền lực bị kiểm soát bởi hệ thống. Nói một cách khác, dân chủ không phải có bao nhiêu đảng, mà là chính quyền có thể bị thay thế thật hay không. Đối lập có thể thắng thật hay không. Nếu đối lập chỉ được tồn tại, nhưng không có cửa lên thay, thì cái đa đảng đó chỉ là phông nền cho một vở kịch. Đây chính là sự khác nhau giữa Đa Nguyên và Đa Đảng.

Muốn biết một nước dân chủ thật hay giả, các cụ không cần đọc hiến pháp dài 200 trang của nước dân chủ nào cả. Chỉ cần hỏi đúng 5 câu thôi.

Một: đối lập có quyền thắng không?

Hai: bầu cử có tự do và công bằng không?

Ba: báo chí có được nói trái ý không khi đảng đối lập tranh cử không ?

Bốn: tòa án có độc lập không ? Hay là bênh cho 1 đảng mạnh nhất ?

Năm: nhà nước có trung lập hay tất cả bộ máy phục vụ một phe?

Nếu 5 câu đó mà trả lời toàn không, thì dù có 50 đảng cũng vậy thôi: không dân chủ. Rất đơn giản là vậy.

Và đây là chỗ mà người ta hay bị lừa nhất, nhiều chế độ độc đoán hiện đại rất thích giữ một vài đảng đối lập để trưng ra với thiên hạ. Nó giống kiểu ông chủ quán mở thêm vài sạp hàng cạnh tranh trong chợ cho vui, nhưng thực tế toàn bộ mặt bằng là của ông ấy, bảo vệ là người ông ấy thuê, trọng tài là người ông ấy chỉ định, và ai bán tốt quá thì ngày mai bị cắt điện, cắt nước, cắt giấy phép. Nhìn ngoài thì đa dạng, bên trong vẫn chỉ một tay thôi.

Dân Chủ không phải có bầu cử, mà là quyền lực bị kiểm soát và có thể thay đổi.

Nếu không đa nguyên thì dù có bầu cử hay đa đảng, quyền lực vẫn có thể khóa kết quả. Đấy, Đa Nguyên Nó Khác Đa Đảng ở đó đấy. Chỉ có Đa Nguyên là sinh ra Dân Chủ, còn Đa Đảng thì chưa đâu.

Campuchia là ví dụ kinh điển. Campuchia có bầu cử, có quốc hội, có nhiều đảng. Trên giấy nhìn cũng đủ bộ. Nhưng cái lõi là đối lập mạnh sẽ bị đập nát. Ai nổi lên đủ sức đe dọa quyền lực thật sự của Hunsen thì bị xử bằng đủ cách, kiện tụng, bắt bớ, cấm hoạt động, giải tán, đẩy đi lưu vong. Còn lại những đảng nhỏ yếu thì cứ để tồn tại, để khi ra quốc tế, Hunsen vẫn bảo “Chúng tôi đa đảng mà”, đây là thực tế, ông ta đã nhiều lần nói như vậy khi bị hỏi ông ta là nhà độc tài. Bầu cử kiểu này bản chất là đá bóng một mình, có sân, có khán giả, có đồng phục, nhưng đối thủ bị đuổi ra ngoài từ trước giờ khai cuộc. Đây chính là ví dụ kinh điển của Đa Đảng nhưng không Đa Nguyên, khi không Đa Nguyên thì có bao nhiêu đảng đi nữa, không ai công nhận nó là nền Dân Chủ.

Nga cũng là một dạng “đa đảng có bầu cử ” nhưng nguyên tắc ngầm là đối lập không được phép thắng. Nga vẫn có ứng viên, vẫn có tranh luận, vẫn có bầu cử. Nhưng khi một nhân vật hay lực lượng trở thành nguy cơ thật, thì con đường tranh cử của họ bị khóa lại bằng pháp lý, truyền thông, thủ tục, an ninh. Đây là đặc sản của “độc tài bầu cử”, giữ nguyên hình thức để hợp pháp hóa quyền lực, nhưng kiểm soát chặt kết quả cuối cùng. Các cụ có thể gọi đó là bầu cử, nhưng không thể gọi đó là cạnh tranh quyền lực công bằng. Vẫn là Đa Đảng nhưng Không Đa Nguyên.

Belarus thì còn thẳng tay, trắng trợn hơn, vẫn có bầu cử, vẫn có đối lập, nhưng kết quả thường bị làm giả kết quả, thao túng kiểm phiếu. Khi dân phản ứng thì chính quyền không giải quyết bằng cơ chế thể chế, mà giải quyết bằng trấn áp. Dân chủ thật là hệ thống có khả năng hấp thụ xung đột xã hội bằng luật chơi minh bạch. Còn hệ thống cứ hễ dân nói khác là lôi dùi cui ra mà dọa thì khỏi cần tranh luận định nghĩa có Dân Chủ hay không nhé.

Một nước khác ví dụ sống động cho sự tinh vi của Đa Đảng chính là Thổ Nhĩ Kỳ .

Là trường hợp tinh vi nhất của Đa Đảng và có Đa Nguyên nhưng vẫn không dân chủ, Thổ Nhĩ Kỳ vẫn có bầu cử thật, vẫn có cạnh tranh thật ở một mức nào đó. Nhưng cái vấn đề nằm ở chỗ, sân chơi bị nghiêng về 1 đảng. Truyền thông bị siết, tư pháp bị ảnh hưởng, không gian hoạt động của đối lập bị thu hẹp. Nó không phải độc tài thô bạo kiểu cấm sạch, mà là kiểu độc tài hiện đại: vẫn cho các đảng khác thở, nhưng thở bằng ống oxy của đảng dẫn đầu, vẫn cho anh chạy, nhưng chạy trên cái sân dốc. Dân nhìn thấy vẫn bầu cử tưởng là dân chủ, nhưng thực chất dân chủ bị rút ruột từ từ. Tư pháp, luật pháp, truyền thông bị ép làm sao đảng mạnh nhất phải được quyền ưu tiên. Đây là hình thức tinh vi nhất của Đa Nguyên gần và Đa Đảng bị thoái hóa.

Sang một số nước Mỹ La tinh, chúng ta lại thấy một dạng khác, có đa đảng, có bầu cử, thậm chí có đổi chính quyền (Đa Nguyên), nhưng dân chủ bị chi phối bởi tiền bẩn, tham nhũng, nhóm lợi ích, băng đảng và nhà nước ngầm.

Lúc đó, lá phiếu vẫn có giá trị, nhưng không phải là yếu tố quyết định tuyệt đối. Dân chủ bị rỗng ruột, bên ngoài có hình thức, bên trong quyền lực thật nằm ở nơi khác. Đa đảng không tự động cứu được dân chủ nếu nền tảng pháp quyền, minh bạch và kiểm soát quyền lực không có.

Đến đây thì các cụ đã hiểu rõ cái cốt lõi mà nhiều người không hiểu chưa ạ ? đa đảng không phải là dân chủ. Đa nguyên mới là dân chủ.

Vậy đa nguyên là gì? Đa nguyên là một xã hội mà quyền lực không nằm trọn trong tay một nhóm, mà bị chia nhỏ, bị giằng co, bị kiểm soát bởi nhiều trung tâm độc lập. Đa nguyên không chỉ là nhiều đảng, mà là nhiều lực lượng có thể chặn quyền lực. Bao gồm: báo chí độc lập có quyền bóc tham nhũng, tòa án độc lập có thể xử Nhà nước thua kiện, Quốc hội có thực quyền giám sát, xã hội dân sự và các hội đoàn có không gian hoạt động, doanh nghiệp không bị ép phải quỳ gối, dân có quyền phản biện mà không bị quy chụp. Nói gọn lại: đa nguyên là hệ thống quy chuẩn để kiểm tra, giám sát và kiểm soát quyền lực dựa trên nhiều đảng phái có thực quyền thực sự.

Đa Nguyên chính là cốt lõi, là linh hồn của Dân Chủ. Không có đa nguyên, quyền lực sẽ tha hóa. Đây không phải cảm tính. Đây là quy luật. Quyền lực không bị kiểm soát thì nó sẽ tìm cách tự bảo vệ, tự kéo dài, tự tích lũy, và cuối cùng biến Nhà nước thành tài sản của một nhóm. Lúc đó Nhà nước có mở thêm 5, 10 hay 30 đảng cũng chỉ để trưng bày. Đa đảng không cứu được gì nếu mọi thứ còn lại đều nằm trong tay một phe: truyền thông, tòa án, lực lượng cưỡng chế, nguồn lực Nhà nước, hệ thống bầu cử.

Đừng bị lừa bởi cái vỏ đa đảng. Hãy nhìn cái ruột đa nguyên. Vì ruột mới quyết định nó là dân chủ hay là sân khấu chính trị.

* Tựa đề bài viết do Ban biên tập Thông Luận đặt

Nguồn: FB Rùa Tiên Sinh

(16/1/2026)