Nhóm người chỉ biết quyền lợi bản thân: Từ thỏa hiệp đến trở thành đồng lõa với bất công (Nhật Ngôn)

(VNTB) – Khi mà việc cướp bóc đã trở thành lối sống thường ngày của một nhóm người trong xã hội. Với thời gian, nhóm người này sẽ tạo ra một hệ thống pháp luật để cho phép họ ăn cướp, và tạo ra một hệ luân lý để vinh danh cho việc cướp bóc của họ.

Frederic Bastiat

Có một nhóm người như thế. Họ chỉ nhìn thấy quyền lợi cá nhân, đo lường mọi giá trị bằng lợi ích riêng, và không thực sự quan tâm đến ai đang đau khổ, ai bị áp bức, ai chịu bất công hay ai bị tổn hại. Với họ, “Tổ quốc” và “đồng bào” chỉ là những từ ngữ chỉ nơi chốn và giống dân mà họ sinh ra, chứ không phải là một cộng đồng gắn bó mà họ có trách nhiệm chung tay xây dựng và bảo vệ. Họ không gắn bó với thể chế chính trị nơi họ sống, mà chỉ gắn bó với cơ hội làm giàu mà nơi đó mang lại. Từ các quốc gia độc tài đến bất kỳ quốc gia nào khác, miễn là thấy có cơ hội kinh doanh, kiếm lời, họ sẽ tận dụng ngay. Khi chọn nơi định cư, họ chọn quốc gia có thể bảo vệ tốt nhất tài sản và quyền lợi cá nhân họ, bất kể thể chế đó là dân chủ hay độc tài.

Sống trong một xã hội đầy rẫy bất công, họ không đứng ra đòi hỏi thay đổi, mà chọn thỏa hiệp và cộng tác với chính hệ thống gây ra bất công, miễn là bản thân họ được an toàn và được chia sẻ lợi ích. Đối với họ, tự do đơn giản chỉ là quyền được làm những gì mang lại lợi ích cho mình. Họ quên mất một chân lý vĩ đại mà Lord Acton — nhà sử học và chính trị gia người Anh — đã nêu rõ:

“Tự do không phải là thế lực để làm điều mình thích, nhưng là quyền để có thể thực hiện điều mình nên làm.”

— Lord Acton, bức thư gửi Giám mục Mandell Creighton, 1887

Tự do đích thực không phải là bản năng muốn làm gì thì làm, mà nó gắn liền với trách nhiệm đạo đức và lý trí: có đủ nội lực để lựa chọn và hành động theo những giá trị đúng đắn, mang lại lợi ích cho cả bản thân và cộng đồng. Hai khái niệm Freedom (tự do khỏi sự cưỡng bức) và Liberty (tự do trong khuôn khổ trách nhiệm) cần được phân biệt rõ: tự do thực sự không phải là “được phép làm bất cứ điều gì mình muốn”, mà là “đủ tự do để làm điều mình nên làm”.

Cũng trong bức thư năm 1887 đó, Lord Acton để lại câu nói bất hủ:

“Quyền lực có xu hướng làm tha hóa, và quyền lực tuyệt đối làm tha hóa tuyệt đối.”

Khi kẻ cầm quyền được “tự do làm điều họ thích” thay vì “điều họ nên làm”, lợi ích cá nhân họ thu được vô cùng to lớn, nhưng cái giá là cả xã hội phải gánh chịu mọi thiệt hại. Người dân bị tước đoạt những quyền hiển nhiên mà tạo hóa đã ban tặng. Tương tự, những người bình thường nhưng chọn thỏa hiệp, cũng đang trao cho quyền lực sự tha hóa đó — bằng cách im lặng, bằng cách hợp tác, bằng cách nhận lấy chút lợi ích nhỏ bé mà đổi lại là sự tồn tại của bất công.

Benjamin Franklin, một trong những người cha đẻ của nước Mỹ, đã cảnh báo:

“Những kẻ sẵn sàng từ bỏ tự do thiết yếu để mua lấy chút an toàn tạm thời thì không xứng đáng có cả tự do lẫn an toàn.”

— Benjamin Franklin, Những quy tắc về chính trị và xã hội, 1755

Tự do thiết yếu không có nghĩa là được tự do thỏa hiệp với các hành vi ủng hộ cướp bóc, cũng không phải được tự do hợp tác với một hệ thống pháp luật được dựng lên để hợp thức hóa sự chiếm đoạt. Nếu họ không dám tự do tìm kiếm Công Lý, họ sẽ vô tình trở thành thành viên của một băng đảng lớn — băng đảng mà Thánh Augustino đã mô tả cách đây hơn 1.600 năm:

“Không theo đuổi Công Lý, thì Nhà nước trở thành cái gì nếu không phải là một băng đảng lớn của những tên trộm cướp?”

— Thánh Augustino, Về Thành Thánh, quyển IV, chương 4

Frédéric Bastiat, triết gia người Công Giáo, cha đẻ của chủ nghĩa tự do truyền thống, đã vạch ra rõ cơ chế vận hành của sự tha hóa này:

“Khi mà việc cướp bóc đã trở thành lối sống thường ngày của một nhóm người trong xã hội. Với thời gian, nhóm người này sẽ tạo ra một hệ thống pháp luật để cho phép họ ăn cướp, và tạo ra một hệ luân lý để vinh danh cho việc cướp bóc của họ.”

— Frédéric Bastiat, Luật Pháp, 1850

Điều đáng suy ngẫm là: nhóm người chỉ biết quyền lợi bản thân không chỉ tồn tại trong các quốc gia độc tài. Ngay cả trong những thể chế dân chủ, vẫn tồn tại một bộ phận không nhỏ những người sẵn sàng từ bỏ tự do thiết yếu, coi quyền, lợi ích và sự an toàn cá nhân là trên hết. Họ có thể chỉ trích sự bất công ở nơi khác, nhưng lại im lặng và thậm chí hợp tác với những bất công nơi họ sống — miễn là bản thân họ không bị ảnh hưởng, hay còn có lợi.

Sự khác biệt giữa một người thực sự tự do và một người chỉ biết bản thân chính là ở chỗ: người tự do biết rằng điều mình “nên làm” không chỉ bao gồm lợi ích cá nhân, mà còn bao gồm cả lợi ích của cộng đồng mà mình đang sống cùng. Tự do đích thực không tách rời trách nhiệm. Khi chúng ta từ bỏ trách nhiệm đó để đổi lấy chút an toàn tạm thời, chúng ta không chỉ mất đi tự do — chúng ta còn vô tình trở thành một phần của hệ thống cướp bóc mà chúng ta lẽ ra phải phản kháng.

Khi Công Lý không còn là giá trị chung, thì dù ta có giàu có, có an toàn trong chốc lát, ta thực ra chỉ đang sống trong một băng đảng lớn — nơi mà pháp luật chỉ bảo vệ kẻ mạnh, và luân lý chỉ vinh danh kẻ chiếm đoạt. Và trong một băng đảng, không ai thực sự an toàn mãi mãi.

Nhật Ngôn

Nguồn: vietnamthoibao.org