Mediapart – Một thí dụ điển hình về báo chí độc lập (Hoàng Quốc Dũng)

Tôi sống ở Pháp đã 36 năm. Trong suốt thời gian đó, tôi đã chứng kiến nhiều chính phủ cánh hữu, cánh tả, nhiều đời tổng thống và đặc biệt là không biết bao nhiêu vụ bê bối chính trị. Mỗi khi một vụ việc lớn bị phanh phui, nhất là những chuyện mà giới cầm quyền có lẽ muốn giữ kín, có một cái tên thường xuyên xuất hiện: Mediapart.

Mediapart là một tờ báo tương đối trẻ, được thành lập năm 2008 bởi một nhóm nhà báo, trong đó có Edwy Plenel, cựu giám đốc ban biên tập của Le Monde, cùng François Bonnet, Laurent Mauduit và Marie-Hélène Smiejan.

Edwy Plenel trong nhiều năm là gương mặt tiêu biểu của Mediapart, với bộ ria nổi tiếng, thậm chí từng được truyền hình Pháp gọi vui là “Bộ ria làm rung chuyển nền Cộng hòa”(La moustache qui fait trembler la République).

Ngay từ đầu, họ đã thực hiện một cuộc thử nghiệm khá mạo hiểm: xây dựng một tờ báo hoàn toàn trên Internet, không có báo giấy và nguồn thu chủ yếu dựa vào tiền thuê bao của độc giả. Vào thời điểm đó, nhiều người vẫn cho rằng chẳng mấy ai chịu bỏ tiền để đọc báo trên mạng.

Thế nhưng họ đã thành công.

Điểm đặc biệt của Mediapart không chỉ nằm ở việc đây là một tờ báo điện tử. Điều quan trọng hơn là mô hình kinh tế của nó. Mediapart lựa chọn không phụ thuộc vào quảng cáo và tuyên bố không nhận trợ cấp báo chí của Nhà nước, cũng không dựa vào tiền của một tỷ phú hay một tập đoàn công nghiệp lớn. Năm 2025, 99% doanh thu của báo đến từ 257.383 thuê bao, đạt doanh thu 28,1 triệu euro và lợi nhuận ròng 4,4 triệu euro. Đây là năm thứ 15 liên tiếp tờ báo có lãi.

Sự độc lập về tài chính này rất quan trọng. Một tờ báo phụ thuộc quá nhiều vào một nhà công nghiệp, một nhà quảng cáo lớn hay một thế lực chính trị có thể rơi vào tình trạng xung đột lợi ích khi phải điều tra chính những người đang cung cấp tiền cho mình. Mediapart ngay từ đầu đã tìm cách loại nguy cơ đó. Thậm chí họ còn đi xa hơn. Năm 2019, những người sở hữu Mediapart đã chuyển vốn của tờ báo, thông qua một cơ cấu riêng, sang Quỹ vì một nền báo chí tự do (Fonds pour une presse libre), một tổ chức phi lợi nhuận. Mục đích là làm cho Mediapart trở thành một tài sản không thể đem bán. Nói một cách đơn giản, những người sáng lập đã xây dựng một cơ chế để sau này chính họ cũng không thể bán Mediapart bất cứ ai.

Nhưng danh tiếng của Mediapart nổi như cồn bởi những cuộc điều tra của họ . Sau đây, tôi chỉ điểm một vài vụ.

Năm 2010, một trong những vụ lớn đầu tiên xuất hiện: vụ Bettencourt. Những băng ghi âm được thực hiện tại nhà của bà Liliane Bettencourt, chủ hãng mỹ phẩm l’Oréal, đã làm lộ ra nhiều vấn đề liên quan đến thuế và mối quan hệ giữa những người sở hữu khối tài sản khổng lồ với giới chính trị. Những tiết lộ này đã dẫn đến hoặc góp phần dẫn đến nhiều cuộc điều tra tư pháp và thuế vụ.

Sau đó xuất hiện một vụ án thực sự đưa Mediapart vào trung tâm đời sống chính trị Pháp: vụ Bộ trưởng Cahuzac. Tháng 12/2012, Mediapart khẳng định ông Bộ trưởng phụ trách Ngân sách, người có nhiệm vụ chống gian lận thuế, lại chính là người gian lận thuế bằng 1 một tài khoản ngân hàng bí mật ở nước ngoài. Cahuzac lên cả TV để công khai phủ nhận. Nhưng rồi với những phát hiện không thể chối cãi của Mediapart, vụ việc nhanh chóng trở thành một cơn địa chấn chính trị. Cuối cùng ông phải thừa nhận sự tồn tại của tài khoản và từ chức. Năm 2018, Tòa phúc thẩm Paris tuyên phạt ông bốn năm tù, trong đó hai năm tù treo, vì gian lận thuế và rửa tiền.

Một trong những vụ lớn nhất mà Mediapart theo đuổi là nghi vấn chế độ của Kadhafi ở Libya tài trợ cho chiến dịch tranh cử tổng thống năm 2007 của Nicolas Sarkozy.

Sau hơn mười năm điều tra tư pháp, tháng 9/2025, cựu Tổng thống Pháp bị tòa sơ thẩm kết án 5 năm tù giam vì tội tham gia tổ chức tội phạm (association de malfaiteurs). Đặc biệt, dù kháng cáo, Sarkozy vẫn phải thực sự vào nhà tù La Santé ở Paris, nơi ông bị giam 20 ngày trước khi được tạm trả tự do trong thời gian chờ xét xử phúc thẩm. Đây là lần đầu tiên một cựu Tổng thống Cộng hòa Pháp phải thực sự vào tù. Vụ án hiện đang chờ phán quyết của tòa phúc thẩm.

Nếu tiếp tục liệt kê những vụ điều tra khác của Mediapart thì tôi sợ bài này sẽ quá dài, các bạn không còn đủ kiên nhẫn để đọc tiếp. Nhiều lắm, và vụ nào cũng kinh. Vụ gần đây nhất, mà tôi đã nói đến trong bài trước, là những tiết lộ liên quan đến Bardella, Chủ tịch đảng cực hữu Tập hợp Quốc gia (Rassemblement national – RN), hiện đang gây chấn động chính trường Pháp.

Tuy nhiên, có một điều cần luôn ghi nhớ: Mediapart không phải là tòa án.

Một cuộc điều tra báo chí không phải là một bản án. Có những tiết lộ cuối cùng dẫn đến những bản án của tòa, có những vụ dẫn đến điều tra rồi bị đình chỉ, cũng có những thông tin tiếp tục bị những người liên quan phản bác. Cũng như bất kỳ tờ báo nào khác, Mediapart có thể bị chỉ trích, bị kiện và cũng có thể phạm sai lầm.

Vì vậy, giá trị của một cơ quan báo chí không nằm ở chỗ coi tất cả những gì họ đăng là chân lý đã được tư pháp xác nhận.

Chức năng của báo chí là một việc khác: tìm kiếm những thông tin mà những người có liên quan không nhất thiết muốn công khai, kiểm tra tài liệu, thu thập lời khai, đối chiếu các phiên bản khác nhau và, khi sự việc có lợi ích đối với công chúng, đưa chúng ra ánh sáng.

Chính ở đây thể hiện giá trị của báo chí điều tra trong một nền dân chủ.

Bầu cử cho phép người dân lựa chọn những người lãnh đạo. Tư pháp có thể trừng phạt những người vi phạm pháp luật. Nhưng trước hết, những sự việc bị che giấu phải được phát hiện.

Giữa bí mật và tòa án vì thế tồn tại một mắt xích không thể thiếu: thông tin.

Đằng sau những cuộc điều tra gây chấn động ấy là sự dấn thân và đôi khi cả những nguy hiểm thực sự mà các nhà báo phải đối mặt. Các nhà báo của Mediapart đã nhiều lần bị gây áp lực và đe dọa. Năm 2017, tòa soạn thậm chí nhận được một lá thư đe dọa kèm theo một viên đạn…

Mới đây nhất, ngày 29/9/2026, sau những tiết lộ của Mediapart liên quan đến Bardella, bà Marine Le Pen còn tuyên bố rằng Mediapart nên “mặc bộ đồ bằng Kevlar” – tức vật liệu dùng làm áo chống đạn, vì sẽ có sự “đáp trả”. Câu nói đã gây phản ứng dữ dội và bị nhiều người coi là mang tính đe dọa.

Trong 36 năm sống ở Pháp, tôi đã chứng kiến rất nhiều vụ bê bối nổ ra. Có những vụ nhanh chóng biến mất khỏi thời sự, có những vụ phải nhiều năm sau mới đi đến tòa án.

Nhưng tôi cũng hiểu được một điều: khi một đất nước có những nhà báo có thể tự do điều tra một bộ trưởng, một nghị sĩ, một tỷ phú, thậm chí một Tổng thống, thì sự tự do đó không phải là một chi tiết nhỏ.

Báo chí không cai trị và cũng không xét xử. Nhưng báo chí có thể đưa ra ánh sáng những điều mà quyền lực, tiền bạc hay những lợi ích riêng muốn giữ trong bóng tối. Chính vì vậy, một nền báo chí độc lập là một trong những đối trọng thiết yếu của một nền dân chủ.

Thấy Mediapart, tôi lại nghĩ đến một kiểu báo chí khác, nơi người làm báo không có nhiệm vụ điều tra quyền lực mà trước hết phải phục tùng quyền lực. Ở đó, lãnh đạo nói thì báo chí nói theo, lãnh đạo làm thì báo chí ca ngợi, lãnh đạo sai thì báo chí tìm cách chứng minh rằng… lãnh đạo vẫn đúng.

Một nền báo chí như vậy cũng có thể có rất đông nhà báo, rất nhiều tờ báo và ngày nào cũng xuất bản hàng triệu chữ. Nhưng ai đọc? Báo chí như vậy, nếu có cả tỷ tờ thì cũng bằng âm.

Và trớ trêu thay, báo chí như vậy lại được gọi là “báo chí cách mạng”. Ối giời ơi!

Hoàng Quốc Dũng