Chào Huy Đức: Anh Thấy Gì Khi Từ Nhà Tù Nhỏ Ra Nhà Tù Lớn?

Huy Đức thân mến,

Nếu tin anh sắp được rời khỏi nhà đá là đúng, trước hết, tôi mong ngày ấy đến thật suôn sẻ. Mong anh được trở về với gia đình, được ngủ một giấc không bị đánh thức bởi tiếng khóa cửa và được ngồi bên những người thương yêu mình.

Tôi không vội gọi cuộc trở về ấy là một ân huệ. Một người chịu tù đày vì những điều mình viết ra, thì hoàn toàn không mắc nợ gì lòng khoan hồng của quyền lực. Dù anh về khi mãn hạn hay theo một quyết định giảm án, điều đó cũng không xóa được sự bất công mà anh đã phải chịu đựng.

Tôi chỉ muốn nói với anh, theo cách của những người từng biết thế nào là nhà tù cộng sản: Mừng bạn tù chuyển trại!

Đằng sau câu chào chua chát ấy là niềm vui thật lòng. Từ một nhà tù nhỏ, có tường cao, cửa sắt, quản giáo, lao động cưỡng bức và giờ điểm danh, anh trở lại một không gian rộng lớn hơn, nhưng những giới hạn đối với tự do ngôn luận, tự do báo chí và quyền nói khác nhà cầm quyền vẫn còn đó. Cánh cửa trại giam mở ra, nhưng quyền lực vẫn có thể viện “một ngàn lẻ một cớ” để nhốt chúng ta trở lại. Hãy giữ mình, bạn thân mến! Chúng ta vẫn đang viết dưới bóng giá treo cổ.

Ngày anh bị kết án, bạn bè đã chia sẻ với anh qua những bức thư về “phiên tòa không cần phải biện hộ”. Ngày anh bước ra, có lẽ câu hỏi sẽ còn day dứt hơn: bên ngoài những bức tường ấy, đất nước đã thay đổi ra sao? “Kỷ nguyên mới” đã mở thêm được bao nhiêu không gian tự do cho người dân, hay điều mở rộng trước hết vẫn là phạm vi kiểm soát của bộ máy công an trị?

Những tin vừa đến từ Úc và Na Uy khiến câu hỏi ấy vượt khỏi đường biên giới Việt Nam.

ABC của Úc đưa tin ông Trần Hiệp, công dân Úc, và ông Nguyễn Đức Thuận, công dân Na Uy, mất liên lạc với gia đình từ ngày 18 tháng 9 trong chuyến đi Campuchia. Việt Tân cáo buộc hai người bị bắt cóc tại Campuchia rồi cưỡng ép đưa về Việt Nam. Phía Việt Nam đưa ra một tường thuật khác, cho rằng họ bị bắt khi nhập cảnh trái phép, đồng thời nêu các cáo buộc liên quan đến khủng bố và giả mạo giấy tờ.

Đọc những tường thuật đối nghịch ấy, khó tránh khỏi liên tưởng đến vụ Trịnh Xuân Thanh và những tranh cãi quanh hai chữ “tự thú”.

Cáo buộc bắt cóc xuyên biên giới cần được làm rõ bằng chứng cứ độc lập. Nhưng cũng không thể lấy lời công bố của cơ quan bắt giữ làm phán quyết cuối cùng về những người đang nằm trong tay họ. Khi một bên nắm người, nắm hồ sơ và nắm cả phương tiện công bố thông tin, quyền được tiếp cận luật sư, gia đình và đại diện lãnh sự càng phải được bảo đảm.

Thủ tướng Úc Anthony Albanese đã xác nhận việc liên hệ với gia đình và hỗ trợ lãnh sự. Tại Na Uy, báo VG phản ánh nỗi lo của gia đình ông Thuận: ông mắc bệnh tiểu đường, phụ thuộc vào insulin và cần được chăm sóc y tế. Đằng sau những nhãn hiệu an ninh là một sinh mạng không thể chờ những cuộc đấu khẩu kết thúc mới được bảo vệ.

Nếu việc cưỡng ép đưa người qua biên giới được xác nhận, “nhà tù lớn” sẽ mang thêm một nghĩa đáng sợ: người ta có thể rời khỏi đất nước mà vẫn chưa thoát khỏi tầm với của bộ máy đàn áp. Khi ấy, đây còn là vấn đề chủ quyền của quốc gia sở tại và an toàn của công dân nước ngoài.

Trong lúc ấy, trên sân khấu quốc tế, ông Tô Lâm tiếp tục những chuyến công du “con thoi”.

Tại Paris, Tổng thống Emmanuel Macron tiếp ông ở Điện Élysée. Hai bên thúc đẩy quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện và nhiều lĩnh vực hợp tác. Nhưng cùng dịp ấy, mười ba tổ chức nhân quyền đã gửi thư kêu gọi Tổng thống Pháp đặt vấn đề nhân quyền vào nội dung thiết yếu của các cuộc trao đổi với nhà lãnh đạo Việt Nam.

Nghịch lý nằm ở đó: nước Pháp mang trên công sở ba chữ Liberté – Égalité – Fraternité vẫn có thể mở rộng hợp tác với một chính quyền bị chất vấn về cách đối xử với những người sử dụng quyền tự do biểu đạt. Ngoại giao vốn không phải lớp học đạo đức; quốc gia nào cũng theo đuổi lợi ích. Chính vì vậy, người dân những nước nhỏ càng không nên nuôi ảo tưởng rằng tự do của mình sẽ được một cường quốc mang đến như món quà ngoại giao.

Đến New York, câu chuyện lại được phủ bằng những dự kiến hợp tác kinh tế. Reuters đưa tin trước chuyến đi rằng hàng loạt thỏa thuận giữa doanh nghiệp Việt Nam và Hoa Kỳ đang được chuẩn bị, từ năng lượng, hàng không đến công nghệ và tài chính.

Những hợp đồng có thể mang lại lợi ích thực tế. Nhưng câu hỏi đối với đất nước không dừng ở giá trị các thương vụ: một nhà lãnh đạo có thể đi rất xa trên bản đồ thế giới, liệu có thể dùng những chuyến đi ấy để vòng qua yêu cầu cải cách ở trong nước?

Ông Tô Lâm không thể dùng những chuyến công du “con thoi” để nạm vàng cho bức tranh đàn áp và chế độ công an trị. Những nghi thức đón tiếp không làm một bản án bất công trở nên công bằng; những lời ca ngợi quan hệ đối tác không trả lại tiếng nói cho người bị bịt miệng. Việc được tiếp đón ở nước ngoài cũng không phải sự chứng nhận rằng cách hành xử với người dân trong nước là chính đáng.

Từ Paris đến New York, hình ảnh đối ngoại có thể thay đổi rất nhanh. Nhưng thể chế, pháp quyền, quyền tự do của công dân và khả năng kiểm soát quyền lực chỉ thay đổi khi có những quyết định thực chất. Một chính quyền có thể mua máy bay, ký hợp đồng công nghệ và được trải thảm đỏ; không một tấm thảm đỏ nào thay thế được cải cách.

Ngay cả câu chuyện chiếc trống đồng Đông Sơn được Pháp bàn giao cũng cho thấy cần phân biệt hình ảnh nghi lễ với sự thật lịch sử. Tuyên bố chung Pháp–Việt đặt việc bàn giao trong khuôn khổ chống buôn bán trái phép tài sản văn hóa. Chừng ấy thông tin không cho phép kể lại câu chuyện như thể đó đương nhiên là cổ vật bị lấy đi thời thuộc địa, nay được một nhà lãnh đạo “đòi lại”.

Một báu vật trở về là điều đáng mừng. Nhưng hành trình lưu lạc của nó vẫn cần được làm rõ: nó đã rời Việt Nam khi nào, bằng con đường nào, qua tay những ai? Những câu hỏi ấy thuộc về trách nhiệm bảo vệ di sản và quyền được biết của xã hội. Lịch sử không nên trở thành đạo cụ để tô điểm hiện tại, cũng như ngoại giao không nên trở thành phông màn che khuất những vấn đề trong nước.

Huy Đức thân mến,

Anh có thể ra khỏi nhà tù, nhưng những câu hỏi về đất nước và quyền tự do của con người vẫn ở lại. Có lẽ anh hiểu hơn nhiều người: trong nhà tù nhỏ, người tù biết rất rõ mình đang bị giam cầm; ở nhà tù lớn, sự mất tự do có thể lẫn vào những sinh hoạt bình thường đến mức người ta dần quen với bầu không khí ngột ngạt, coi đó là điều không thể khác.

Người ta vẫn đi làm, uống cà phê, lên Facebook, đi du lịch, mua bán và cười nói. Nhưng giữa những sinh hoạt ấy là những điều không dám viết, những câu hỏi tự nuốt lại, những cuộc trò chuyện phải nhìn trước ngó sau. Người ta né tránh những ranh giới vô hình nhiều đến mức việc né tránh trở thành phản xạ.

Đó là lúc kiểm duyệt ăn sâu nhất: nó không còn cần một người kiểm duyệt đứng bên cạnh. Người cầm bút tự gạch câu của mình trước khi ai đó cầm bút đỏ; người đọc tự học cách im lặng trước điều mình biết là sai. Một xã hội vẫn vận hành, nhưng khả năng nói thật và tự sửa sai bị bào mòn từng ngày.

Tôi viết những dòng này không phải để đặt thêm lên vai anh một nghĩa vụ khi vừa bước qua những tháng ngày tù tội. Anh có quyền nghỉ ngơi, chăm sóc sức khỏe, sống bên gia đình và tự quyết định điều mình muốn làm. Tự do trước hết cũng bao gồm quyền không phải đáp ứng sự chờ đợi của bất kỳ ai.

Vì vậy, nếu ngày anh trở về với gia đình đang đến gần, chúng tôi thật lòng vui mừng. Nhưng thay vì vội chúc anh “trở lại tự do”, tôi muốn chúc anh trở lại bình an với những người vẫn đang đi tìm tự do.

Trại mới rộng bằng một đất nước. Không có tường bao, có biển, có núi, có những thành phố sáng đèn và những con người vẫn ngày ngày nuôi hy vọng. Nhưng một đất nước chỉ thực sự ra khỏi nhà tù khi người dân không còn phải sợ hãi vì một ý nghĩ, một câu hỏi hay một bài viết.

Mong sớm được mừng anh trở về, Huy Đức. Cho dù cuộc trở về lớn hơn của chúng ta — với một xã hội trong đó quyền tự do không phải là ân huệ được ban phát — vẫn còn đang ở phía trước.

Thay mặt các bạn tù,