Ở xứ ta, chữ “HIẾN” quả là một chữ kỳ diệu.
Ngày xưa, người ta hiến kế, hiến tài, hiến công, hiến sức. Người có chí lớn thì hiến thân cho đất nước. Người có lòng nhân ái thì hiến máu cứu người. Cao cả hơn nữa, có người tình nguyện hiến tạng sau khi qua đời để cứu những sinh mạng khác.
Bây giờ, chữ HIẾN đang có cơ hội bước sang một kỷ nguyên mới: HIẾN PHÁP và HIẾN TẠNG!
Hai chữ HIẾN, một chữ thuộc về quyền lực, một chữ thuộc về thân thể. Một bên quy định công dân được làm gì, một bên quy định công dân có thể cho đi những gì.
Ngẫm ra, hai chữ ấy có quan hệ mật thiết với nhau hơn người ta tưởng.
Bởi vì, trước khi hỏi một con người có sẵn sàng hiến một phần thân thể hay không, có lẽ nên hỏi xem người ấy đã thực sự được làm chủ thân thể, tiếng nói và số phận của mình chưa.
Ấy thế mà ở xứ Thiên Đường, có những chuyện cứ phải làm ngược lại mới ra… đúng quy trình!
Hiến pháp năm 2013 quy định công dân có quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, hội họp, lập hội, biểu tình.
Đọc lên nghe cứ như một bản tuyên ngôn tự do!
Nhưng muốn lập hội thì còn phải chờ. Muốn biểu tình thì chưa có luật riêng. Muốn tự do báo chí thì trước hết phải hiểu thế nào là tự do… trong khuôn khổ.
Khuôn khổ ấy rộng hay hẹp tùy thuộc vào người cầm thước.
Còn nếu có người hỏi tại sao những quyền hiến định ấy chưa được bảo đảm đầy đủ, câu trả lời có thể là: phải có lộ trình!
Lộ trình ấy kéo dài bao lâu?
Xin đừng hỏi những câu thiếu tính xây dựng!
Thế nhưng, khi bàn đến việc mở rộng khả năng hiến mô, tạng của người dưới 18 tuổi, guồng máy lập pháp lại tỏ ra rất sốt sắng.
Công bằng mà nói, dự thảo sửa luật không phải cho phép tùy tiện lấy nội tạng trẻ em. Bộ Y tế giải thích rằng đề xuất nhằm mở rộng cơ hội cứu chữa, có phân biệt hiến mô tái sinh khi còn sống với hiến tạng sau khi qua đời, kèm theo những điều kiện bảo vệ trẻ em.
Nhưng chính vì đây là vấn đề liên quan đến thân thể và sinh mạng trẻ em, sự thận trọng càng phải được đặt lên hàng đầu.
Câu hỏi khiến người dân băn khoăn không chỉ là có nên cho phép hay không, mà còn là: Ai bảo đảm những chữ ký tự nguyện thực sự xuất phát từ ý chí tự nguyện?
Ở một xã hội mà người trưởng thành còn có thể gặp khó khăn khi thực hiện những quyền đã ghi trong Hiến pháp, người ta lấy gì bảo đảm rằng một đứa trẻ có đủ khả năng chống lại áp lực của người lớn?
Một chữ ký của người giám hộ có phải bao giờ cũng đồng nghĩa với lợi ích tốt nhất của đứa trẻ?
Và ai sẽ giám hộ những người giám hộ?
Đó mới là chỗ chữ HIẾN bắt đầu trở nên hóc hiểm!
Trên FB của BS. Đinh Đức Long vừa tường thuật lại một phiên tòa giả tưởng khá thú vị (1).
Một bị cáo bị truy tố về hành vi quan hệ tình dục với người từ đủ 13 đến dưới 16 tuổi. Bị cáo viện dẫn chuyện hiến tạng của trẻ vị thành niên để cãi rằng nếu một đứa trẻ có thể tự nguyện hiến một phần cơ thể thì tại sao sự đồng thuận trong quan hệ tình dục lại không được pháp luật công nhận?
Quan tòa giải thích rằng pháp luật bảo vệ người chưa thành niên, sự đồng thuận không tự động loại trừ trách nhiệm hình sự.
Bị cáo vẫn cãi.
Luật sư cũng cãi.
Cuối cùng, quan tòa đành hoãn phiên xử để… xin ý kiến chi bộ!
Chi tiết ấy mới thật là đắt.
Bởi trong một nhà nước pháp quyền đúng nghĩa, thẩm phán phải xét xử theo pháp luật, chứ không phải chờ chi bộ giải thích pháp luật.
Cần nói rõ, hai lĩnh vực hiến tạng và quan hệ tình dục với người chưa thành niên không thể đánh đồng về mặt pháp lý. Chúng có mục đích, nguy cơ và các điều kiện bảo vệ khác nhau. Nhưng phép so sánh cố tình khập khiễng của Đinh Đức Long lại gợi ra một câu hỏi nghiêm túc:
Tại sao năng lực tự quyết của trẻ em phải được giới hạn nghiêm ngặt trong lĩnh vực này, nhưng lại có thể được mở rộng trong lĩnh vực khác?
Câu trả lời phải đến từ khoa học, đạo đức, pháp luật và những cơ chế bảo vệ độc lập, chứ không thể chỉ từ một khẩu hiệu nhân đạo.
Đặc biệt, người ta không thể lấy mục đích tốt đẹp để miễn trừ nghĩa vụ chứng minh rằng phương tiện thực hiện cũng tốt đẹp.
Bởi lịch sử nhân loại đã chứng kiến không ít điều tai hại được tiến hành dưới những danh nghĩa vô cùng cao quý.
Nhà thơ Phucgia Paul có một ý tưởng rất đáng suy ngẫm.
Ông không phản đối việc hiến tạng cứu người. Ông chỉ đề nghị những nhà lý luận cao cấp hãy giải quyết chuyện Hiến pháp trước khi quá say sưa với chuyện hiến tạng.
Đại ý: hãy để dân được sống tự do, được lập hội, được thực hiện những quyền cơ bản của con người. Khi ấy, sự cống hiến cho cộng đồng mới thực sự mang ý nghĩa tự nguyện.
Lập luận nghe giản dị mà khó bác bỏ.
Bởi một xã hội văn minh không chỉ cần những con người sẵn sàng hiến tạng, mà trước hết cần những công dân có quyền nói KHÔNG.
Không với cưỡng ép.
Không với lạm quyền.
Không với những quyết định ảnh hưởng đến thân thể mình mà mình không được giải thích đầy đủ.
Và cả không với những chính sách nhân danh lợi ích của mình nhưng lại không cho mình quyền phản biện.
Thử tưởng tượng một cuộc đối thoại giữa hai ông lãnh đạo.
Ông thứ nhất phụ trách Hiến pháp:
– Quyền tự do lập hội phải nghiên cứu thêm. Quyền biểu tình phải cân nhắc kỹ. Tự do báo chí phải bảo đảm định hướng.
Ông thứ hai phụ trách hiến tạng:
– Nhưng mở rộng nguồn hiến thì phải khẩn trương, vì nhu cầu cứu người rất cấp bách!
Ông thứ nhất gật gù:
– Đúng! Cái gì liên quan đến quyền lực thì phải thận trọng. Cái gì liên quan đến thân thể nhân dân thì phải phát huy tinh thần cống hiến!
Hai ông nhìn nhau, cùng cười.
Một ông bảo:
– Như vậy là chúng ta đã thống nhất được về nguyên tắc!
Ông kia hỏi lại:
– Nguyên tắc gì?
– “Quyền” thì cấp từ từ, còn “nghĩa vụ” thì vận động tích cực!
Đúng là một phát kiến lý luận mang bản sắc Thiên đường Xã hội chủ nghĩa!
Ở xứ ta, chữ TỰ NGUYỆN cũng có lịch sử phát triển rất phong phú.
Có những phong trào tự nguyện mà ai không tham gia thì phải giải trình.
Có những cuộc đóng góp tự nguyện mà mức đóng góp đã được gợi ý trước.
Có những bản cam kết tự nguyện được phát đồng loạt để mọi người cùng ký.
Và có những cuộc lấy ý kiến mà người dân chỉ được lựa chọn giữa đồng ý và… nhất trí cao!
Bởi vậy, khi nghe đến chuyện người chưa thành niên tự nguyện hiến mô, tạng, một số người lập tức lo ngại.
Không phải họ không hiểu ý nghĩa cao quý của việc cứu người.
Họ chỉ muốn biết chữ TỰ NGUYỆN lần này có thật sự tự nguyện hay không.
Đứa trẻ có được quyền từ chối không?
Nếu cha mẹ đồng ý mà đứa trẻ không đồng ý thì sao?
Nếu đứa trẻ đồng ý vì sợ làm cha mẹ buồn thì có còn là tự nguyện?
Nếu một gia đình nghèo bị đặt trước những sức ép kinh tế hoặc tình cảm thì ai sẽ bảo vệ đứa trẻ?
Nếu xảy ra tranh chấp, liệu có một cơ quan độc lập đủ quyền lực để nói KHÔNG với cả gia đình, bệnh viện và cơ quan quản lý?
Những câu hỏi ấy không hề chống lại y học.
Ngược lại, chính việc trả lời chúng một cách minh bạch mới bảo vệ được danh dự của ngành y và giá trị nhân đạo của hoạt động ghép tạng.
Một bác sĩ cứu người không cần sự nghi ngờ.
Nhưng một hệ thống thiếu cơ chế giám sát độc lập lại rất dễ sản sinh nghi ngờ, ngay cả khi nhiều người trong hệ thống đang hành động bằng thiện chí.
Có lẽ đến đây cần đề xuất một sáng kiến lập pháp.
Trước khi vận động nhân dân hiến thêm bất cứ thứ gì, xin các nhà làm luật hãy tổ chức một cuộc đại hiến khác:
HIẾN QUYỀN!
Nhà nước hãy trả lại cho Hiến pháp sức mạnh thực tế của nó.
Hãy để người dân được thực hiện đầy đủ quyền tự do ngôn luận, báo chí, lập hội và biểu tình trong khuôn khổ những giới hạn chính đáng của một xã hội dân chủ.
Hãy để báo chí có thể điều tra những vụ việc đáng ngờ mà không phải sợ đụng đến vùng cấm.
Hãy để các tổ chức xã hội độc lập có thể giám sát những chính sách liên quan đến trẻ em.
Hãy để người dân có quyền chất vấn những người nhân danh mình làm luật.
Hãy để một đứa trẻ, dù nghèo khó hay yếu thế, có thể được bảo vệ bởi những thiết chế độc lập, chứ không chỉ bằng lời hứa của người lớn.
Khi ấy, việc hiến tạng sẽ không còn bị phủ bóng bởi những nghi ngại về quyền lực.
Khi ấy, người hiến thực sự là người cho.
Người nhận thực sự là người được cứu.
Và nhà nước thực sự là người bảo vệ cả hai.
Chứ không phải người đứng giữa, vừa vận động, vừa quản lý, vừa giám sát chính mình, rồi cuối cùng tự cấp giấy chứng nhận rằng mọi việc đều đúng quy trình!
Ngẫm lại, HIẾN PHÁP và HIẾN TẠNG vốn chẳng có gì đối lập.
Một bên bảo vệ phẩm giá và quyền tự quyết của con người.
Một bên tạo điều kiện để con người tự nguyện cứu giúp đồng loại.
Nếu vận hành đúng, chúng phải bổ sung cho nhau.
Hiến pháp bảo vệ quyền làm chủ thân thể. Luật hiến tạng bảo đảm rằng mọi sự hiến tặng đều xuất phát từ quyền làm chủ ấy.
Nhưng nếu quyền hiến định chỉ tồn tại trên giấy, còn nghĩa vụ cống hiến lại được cổ vũ bằng những chiến dịch rầm rộ, thì hai chữ HIẾN có nguy cơ đi theo hai hướng ngược nhau.
Một chữ HIẾN bị treo lên tường.
Một chữ HIẾN được đưa vào phòng mổ.
Và ở giữa là người dân, vừa được ca ngợi là chủ nhân đất nước, vừa phải liên tục hỏi xem mình thực sự làm chủ được những gì.
Nhà thơ Phucgia Paul muốn sửa Hiến pháp để nuôi dưỡng hiền tài (2).
Facebooker Đinh Đức Long đưa lại một phiên tòa để chất vấn sự nhất quán của pháp luật.
Còn người viết bài này chỉ xin góp một ý rất nhỏ:
Muốn dân hiến tạng bằng lòng nhân ái, trước hết phải để dân được sống bằng quyền công dân.
Bởi không thể có sự hiến tặng cao quý nếu thiếu quyền tự quyết.
Không thể có lòng tin bền vững nếu thiếu minh bạch.
Và không thể có một nền y học thực sự nhân đạo nếu con người chỉ được coi trọng như một nguồn lực sinh học, thay vì một chủ thể có phẩm giá và quyền bất khả xâm phạm.
Sau cùng, xin đề nghị các nhà lý luận cao cấp nghiên cứu bổ sung một phương châm mới:
HIẾN PHÁP phải được thực thi trước khi HIẾN TẠNG được vận động.
Còn nếu vẫn nhất quyết làm ngược lại, e rằng mai kia người dân sẽ phải hỏi một câu rất khó trả lời:
Thưa các vị, chúng tôi đã hiến sức lao động, hiến tuổi thanh xuân, hiến lòng tin và biết bao xương máu cho đất nước. Bây giờ các vị còn muốn chúng tôi hiến thêm những gì?
Và biết đâu, từ cuối hội trường, một tiếng nói rụt rè vang lên:
– Thưa các đồng chí, nhân dân xin đề nghị được… HIẾN Ý KIẾN!
Chủ tọa lập tức gõ búa:
– Đề nghị đồng chí phát biểu đúng trọng tâm! Hôm nay chúng ta bàn chuyện HIẾN TẠNG, không bàn chuyện HIẾN PHÁP!
Cả hội trường vỗ tay như sấm.
Và Nghị quyết được thông qua.
Chỉ có chữ “HIẾN” là vẫn chưa biết mình nên cười hay nên khóc.
————————————-
Nguồn:
Có một nghịch lý khá kỳ lạ trong cách con người nhìn nhận tự do…
(VNTB) – Muốn học theo 43 nước tiên tiến, hãy trả lại cho dân những…
Một miếng thịt bò có thể nuốt trôi trong vài giây, nhưng hình ảnh ấy…
Một xã hội không thể đòi hỏi người trẻ phải cống hiến không ngừng nếu…
(VNTB) – Lực lượng công an đang ưu tiên bảo vệ ai, và hiệu quả…