Sao Lại Bắt Trẻ Em Trả Giá Cho Những Lời Hứa Nhân Văn? (Vân Phong)

Một chính sách liên quan đến thân thể và sinh mạng trẻ em không thể đòi hỏi xã hội chỉ đặt cược vào lòng tin. Trước khi mở rộng nguồn hiến mô, tạng từ người chưa thành niên, Nhà nước phải chứng minh rằng quyền từ chối được bảo vệ và nguy cơ lạm dụng có cơ chế ngăn chặn, phát hiện, xử lý độc lập.
Vân Phong

Trong Nhật ký người điên, công bố năm 1918, Lỗ Tấn dùng hình tượng “ăn thịt người” để phơi bày sự tàn nhẫn ẩn sau những khuôn phép được tôn vinh là đạo đức. Tác phẩm khép lại bằng lời kêu cứu hướng về trẻ em. Hơn một thế kỷ sau, lời ấy vẫn khiến người đọc bất an: một xã hội có thể nói rất hay về điều thiện mà vẫn đẩy người yếu thế vào chỗ phải hy sinh. [1]

Nhắc lại Lỗ Tấn giữa cuộc tranh luận về hiến mô, tạng ở người dưới 18 tuổi không có nghĩa coi ghép tạng là hành vi “ăn thịt người”. Hiến tạng tự nguyện có thể là nghĩa cử cao quý. Nhưng chính vì thế, pháp luật càng phải ngăn việc nhân danh cứu người để làm lu mờ quyền bất khả xâm phạm của một người khác.

Trẻ em không phải nguồn lực y tế mà xã hội có quyền huy động.

Dù tất cả trẻ em đồng ý thì đã đủ chưa?

Trong bài viết được giới thiệu với nhan đề “Nếu 100% trẻ em đồng ý thì đã sao!”, Trương Châu Hữu Danh đặt vấn đề về ý nghĩa thực tế của việc lấy ý kiến trẻ em. Theo bản tóm tắt được cung cấp, tác giả kể chuyện người thân hiến xác cho y khoa, phải kiên trì thuyết phục gia đình và sau đó truyền cảm hứng cho những người khác đăng ký. [2]

Câu chuyện ấy cho thấy sự tự nguyện có thể được nuôi dưỡng bằng hiểu biết, thời gian và trải nghiệm. Một nghĩa cử không nhất thiết cần chiến dịch vận động rộng khắp; sức thuyết phục có thể đến từ một lựa chọn cá nhân được gia đình hiểu và tôn trọng.

Từ đó, câu hỏi “100% trẻ em đồng ý thì đã sao?” chạm tới điểm cốt lõi: kết quả lấy ý kiến không thay thế được trách nhiệm thẩm định chính sách. Ngay cả khi tất cả người được hỏi đều gật đầu, cơ quan lập pháp vẫn phải xác định họ đã hiểu gì, được hỏi trong hoàn cảnh nào và có thực sự được quyền từ chối hay không.

Một cuộc tham vấn không phải giấy phép miễn trừ trách nhiệm. Càng không thể dùng tỷ lệ đồng thuận để chứng minh rằng nguy cơ đã biến mất. Chính sách đối với trẻ em phải chịu phép thử nghiêm ngặt hơn: nó bảo vệ thế nào đối với đứa trẻ chưa hiểu câu hỏi, im lặng trước người lớn hoặc đồng ý chỉ vì không dám làm khác?

Chữ ký chưa đủ để chứng minh sự tự nguyện

Thông tin chính thức về dự luật trình Quốc hội ngày 21/10/2026 nêu việc người dưới 18 tuổi đăng ký hiến phải có sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện và của chính người đó. Vì vậy, không thể phê phán dự luật bằng khẳng định rằng nó hoàn toàn gạt bỏ cha mẹ. [3]

Nhưng có đủ chữ ký không đồng nghĩa mọi nguy cơ đã được giải quyết. Một đứa trẻ có thể ký vì muốn làm vui lòng người lớn, vì sợ bị coi là ích kỷ hoặc vì chưa hiểu mình được phép đổi ý. Trong một gia đình đang tuyệt vọng vì một người con mắc bệnh hiểm nghèo, người con khác liệu có đủ tự do để nói “không”?

Cha mẹ yêu con, nhưng khi cả hai người con của họ có những lợi ích khác nhau, tình yêu không tự động giải quyết được xung đột. Người đại diện đang mong cứu một đứa con cũng có thể vô tình gây áp lực lên đứa con còn lại. Đó là tình huống cần cơ chế hỗ trợ và bảo vệ độc lập, không thể giải quyết chỉ bằng lời khuyên hãy tin vào tình thân.

PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu cũng đề nghị bổ sung người chứng kiến độc lập và sự giám sát của cơ quan bảo vệ trẻ em. Ông lưu ý đến áp lực mà trẻ có thể phải chịu khi người thân cần được cứu chữa. Những đề nghị ấy cần được cụ thể hóa thành quyền hạn, quy trình và trách nhiệm. [4]

Quyền từ chối phải tồn tại cả trước lẫn sau khi ký. Trẻ phải được đổi ý mà không bị trách móc, gây mặc cảm hay buộc giải thích trước tập thể. Một quyền chỉ có ý nghĩa khi người yếu nhất thực hiện được nó trước người có quyền quyết định.

Không được nhập nhằng giữa “hết hy vọng” và “đã chết”

Theo thông tin giải thích ngày 23/10 của Bộ Y tế, dự thảo tiếp tục cấm lấy những bộ phận cơ thể lành như thận, gan, tim, phổi từ người dưới 18 tuổi đang sống. Hiến mô tái sinh khi còn sống có điều kiện riêng; hiến tạng sau khi qua đời phải gắn với xác định chết não hoặc chết tuần hoàn và các điều kiện đồng thuận. [5]

Những trường hợp này phải được phân biệt rõ. Hiến xác phục vụ đào tạo, nghiên cứu cũng không nên bị nhập làm một với hiến mô, tạng để ghép. Tranh luận càng gay gắt, cơ quan có trách nhiệm càng phải giải thích chính xác từng thủ tục và giới hạn của nó.

Đặc biệt, “tiên lượng rất xấu”, “không còn hy vọng hồi phục” và “đã được xác định chết” không được nhập làm một. Gia đình có quyền biết ai xác định cái chết, theo tiêu chuẩn nào, ai kiểm tra lại và họ có thể yêu cầu xem xét bằng cách nào.

Dự thảo được giới thiệu là có hội đồng xác định chết não, chết tuần hoàn độc lập với các hoạt động điều trị, vận động hiến và lấy, ghép. [4] Nhưng quy định độc lập phải được bảo đảm bằng cách tổ chức và giám sát thực tế. Gia đình cần biết ai tiếp nhận khiếu nại và cơ quan nào có thể kiểm tra hồ sơ khi xuất hiện nghi vấn.

Không thể yêu cầu phụ huynh trao niềm tin vô điều kiện vào một quy trình mà họ không có khả năng kiểm chứng.

Bài học Trung Quốc: quyền lực phải chịu kiểm tra

Những lo ngại về lạm dụng ghép tạng khiến nhiều người liên tưởng đến các cáo buộc cưỡng bức lấy nội tạng tại Trung Quốc, trong đó có học viên Pháp Luân Công. Tháng 6/2021, các chuyên gia nhân quyền độc lập của Liên Hiệp Quốc công khai bày tỏ báo động về những cáo buộc này và yêu cầu giám sát độc lập. Đây là các cáo buộc nghiêm trọng được các chuyên gia nêu lên, không phải một phán quyết tư pháp bao trùm mọi trường hợp. [6]

Các cáo buộc ấy không phải bằng chứng cho thấy Trung Quốc đứng sau dự luật tại Việt Nam. Gán ghép như vậy sẽ làm suy yếu cuộc phản biện và chuyển sự chú ý khỏi trách nhiệm trực tiếp của cơ quan soạn thảo, thẩm tra và thông qua luật.

Bài học cần rút ra là: quyền lực đối với thân thể con người phải chịu sự kiểm tra từ toàn xã hội. Cam kết của cơ quan thực hiện không thể là bảo đảm cuối cùng cho chính hoạt động của cơ quan ấy.

Việt Nam phải tự chịu trách nhiệm về luật pháp của mình. Không cần tìm một bàn tay nước ngoài mới có quyền yêu cầu Quốc hội bảo vệ trẻ em đến cùng.

Nỗi sợ của phụ huynh phải được trả lời bằng cơ chế

Qua những bài được giới thiệu trên mạng xã hội, có thể thấy một số phụ huynh đã công khai kêu gọi “nói không với việc lấy tạng từ trẻ em, dưới bất cứ chiêu bài nào”. Tiếng nói phản đối ấy đòi hỏi cơ quan soạn thảo phải đối thoại công khai, trả lời từng mối lo bằng những bảo đảm có thể kiểm chứng.

Có người lo việc mở rộng nguồn hiến sẽ tạo thêm động cơ phạm tội, từ giả mạo sự đồng thuận đến lợi dụng trường hợp tử vong bất thường. Nhưng chưa có chứng cứ thì không thể dự báo tai nạn giao thông ở trẻ em sẽ “tăng vọt”, hoặc khẳng định bắt cóc lấy tạng đang lan rộng và bị che giấu.

Điều phải yêu cầu là công khai đánh giá nguy cơ. Làm thế nào phát hiện giả mạo quan hệ giám hộ, ép buộc trong gia đình, môi giới thương mại hay can thiệp vào hồ sơ tử vong? Trường hợp trẻ mất tích hoặc tử vong đáng ngờ được xử lý thế nào để bảo toàn chứng cứ và ngăn lợi dụng? Ai kiểm tra nguồn gốc, đường đi của từng mô, tạng?

Bản tóm tắt bài Trương Châu Hữu Danh cũng đề cập lo ngại về những thỏa thuận mang tính thương mại trong hiến tạng ở người lớn. [2] Nhận định cá nhân ấy không thể thay thế số liệu điều tra, nhưng đặt ra một câu hỏi chính đáng: cơ quan soạn thảo đã đánh giá hiệu quả ngăn chặn mua bán tạng đến đâu trước khi đề xuất mở rộng phạm vi người hiến?

Nỗi sợ không thay thế được chứng cứ. Chính quyền cũng không thể lấy việc người dân chưa có chứng cứ làm lý do né tránh nghĩa vụ phòng ngừa. Cha mẹ không phải chờ một thảm kịch xảy ra rồi mới được đặt câu hỏi.

Quốc hội không được thông qua bằng một lời hứa

Nhu cầu cứu những trẻ đang chờ ghép là có thật trong thực tế điều trị được PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu nêu ra. [4] Chính vì thế, cuộc tranh luận phải nghiêm túc: bảo vệ người hiến và cứu người nhận đều là trách nhiệm của chính sách. Không bên nào được phép biến mất sau những khẩu hiệu.

Trước khi chấp nhận mở rộng nguồn hiến từ người chưa thành niên, Quốc hội phải yêu cầu quyền từ chối và rút lại sự đồng ý dễ thực hiện; người bảo vệ quyền lợi trẻ độc lập với bên nhận và kíp ghép; quy trình xác định tử vong có thể kiểm tra; hệ thống truy xuất được kiểm toán và cơ chế khiếu nại đủ nhanh để ngăn một quyết định không thể đảo ngược.

Phải ngăn việc biến đăng ký hiến thành chỉ tiêu thi đua ở trường học, tổ chức thanh thiếu niên hay cơ sở y tế. Không được dùng lời biểu dương người đồng ý để gây mặc cảm cho người từ chối. Lòng nhân ái mất ý nghĩa ngay khi một đứa trẻ cảm thấy phải chứng minh phẩm chất bằng chữ ký.

Khi những bảo đảm ấy chưa rõ ràng và chưa chứng minh được khả năng thực thi, lựa chọn có trách nhiệm là hoãn thông qua các quy định liên quan, tiếp tục tham vấn công khai và sửa đến nơi đến chốn.

Lời cảnh tỉnh của Lỗ Tấn vẫn còn sức nặng mỗi khi xã hội chấp nhận sự hy sinh của người yếu thế như điều đương nhiên. Một chính sách phải được đánh giá qua cách nó đối xử với đứa trẻ không muốn, không hiểu hoặc không đủ sức phản đối.

Một đất nước muốn “vươn mình” phải bảo đảm rằng ngay cả đứa trẻ yếu thế nhất cũng có quyền nói “không” — và lời ấy đủ sức làm mọi người lớn dừng lại.