Gen Z Việt Nam: “Lửa Rơm” Hay “Trend Mới”? (Trần Hùng)

Chưa bao giờ hai chữ “Gen Z” xuất hiện dày đặc trong các cuộc tranh luận xã hội ở Việt Nam như thời gian gần đây. Từ dự án Làng Vân dưới chân đèo Hải Vân, vụ gian lận điểm thi ở Tuyên Quang đến những câu hỏi dai dẳng chung quanh cái chết của nữ sinh Đỗ Ngọc Phương Thùy; từ phản ứng đối với quyền lực của các tập đoàn lớn đến tranh luận về quyền điều tra của một cơ quan công quyền, người ta đều nhìn thấy sự hiện diện nổi bật của một thế hệ từng bị xem là chỉ quan tâm đến thần tượng, thời trang và những trào lưu chóng đến chóng đi. 

Trần Hùng

Nhưng điều gì thực sự đang diễn ra? Đó chỉ là những đám “lửa rơm” bùng lên trên Threads rồi nhanh chóng tắt ngấm? Hay đằng sau những hashtag, những bức ảnh chế và những câu nói có phần ngổ ngáo ấy đang hình thành một xu thế công dân mới (new trend)? 

Câu trả lời có lẽ không nằm ở một trong hai cực. Mỗi vụ việc riêng lẻ có thể là một đám lửa rơm. Nhưng những gì lắng lại sau nhiều đám cháy liên tiếp có thể đang tạo thành một trầm tích mới trong ý thức xã hội (1). 

Một thế hệ không bước vào chính trị bằng cửa chính

Trong nhiều năm, giới trẻ Việt Nam thường bị mô tả là thờ ơ với chính trị. Nhận xét ấy không hoàn toàn vô căn cứ nếu “tham gia chính trị” chỉ được hiểu là sinh hoạt trong các tổ chức chính thức, theo dõi hoạt động nghị trường hay quan tâm đến các văn kiện và diễn văn. 

Nhưng Gen Z không bước vào chính trị bằng những cánh cửa ấy. Họ bước vào từ một cánh rừng có nguy cơ bị xâm hại, từ một kỳ thi bị nghi ngờ thiếu công bằng, hay một tai nạn giao thông chưa được giải thích thỏa đáng, và một phát ngôn cửa quyền hay một người yếu thế bị đối xử bất công. 

Nói cách khác, họ không nhất thiết bắt đầu bằng những khái niệm như dân chủ, pháp quyền hay trách nhiệm giải trình. Họ bắt đầu bằng một câu hỏi giản dị hơn: “Tại sao lại như thế?” 

Chính trị, dưới con mắt của thế hệ này, không còn là một lãnh vực xa xôi dành riêng cho bộ máy nhà nước. Nó hiện ra như quyền được hít thở không khí sạch, quyền được biết ai đã phê duyệt một dự án, quyền được thi cử công bằng và quyền được pháp luật bảo vệ như nhau, bất kể người gây ra vụ việc là dân thường hay một người có quan hệ với giới chức quyền lực. 

Đó là những thay đổi dần dà nhưng đáng kể. Khi người trẻ nhận ra rằng một khu rừng bị phá, một nữ sinh chết oan hay một quyền lực không được kiểm soát không phải “chuyện của ai khác”, mà cũng là vấn đề của chính mình. Bằng cách ấy, họ đã đặt chân vào đời sống công dân – dù chưa chắc họ tự gọi hành vi ấy là chính trị. 

Threads và “Quảng trường Phản ứng”

Không gian nổi bật nhất của sự chuyển động này hiện nay là Threads. Nền tảng ấy chưa tạo ra một phong trào có tổ chức, nhưng đã trở thành một loại “Quảng trường Phản ứng”, nơi hàng ngàn, hàng ngàn trải nghiệm riêng lẻ có thể đột ngột tìm thấy nhau. 

Một người đăng bức ảnh. Người khác bổ sung một văn bản. Người thứ ba tìm lại bài báo cũ. Hàng ngàn người cùng đặt một câu hỏi, nhắc lại một cái tên hoặc biến một gốc cây thành biểu tượng của công lý. Không có thủ lĩnh, không có ban tổ chức, cũng không cần một cương lĩnh thống nhất. Sự kết nối tự nó đảm nhiệm nhiều chức năng vốn thuộc về tổ chức: tập hợp, phổ biến thông tin, tạo biểu tượng và gây sức ép. 

Khoa học chính trị gọi hiện tượng đó là “connective action” – hành động kết nối. Nó khác với “collective action” truyền thống ở chỗ những người tham gia không cần gia nhập các tổ chức có địa chỉ, hay cam kết lâu dài với một căn tính chung. Họ chỉ cần chia sẻ một mối quan tâm tại cùng một thời điểm. 

Đây vừa là sức mạnh, vừa là điểm yếu căn bản của những làn sóng Gen Z. 

Chúng có thể xuất hiện cực nhanh, vượt qua hàng rào của báo chí chính thống và buộc những vấn đề tưởng đã chìm vào quên lãng trở lại trước công luận. Nhưng chúng cũng có thể tan nhanh không kém khi thuật toán đổi hướng, một scandal khác xuất hiện hoặc cảm xúc tập thể đã được giải tỏa. 

Bởi vậy, nếu chỉ theo dõi vòng đời của một hashtag, ta rất dễ kết luận đó là “lửa rơm”. Nhưng nếu bạn đặt nhiều đợt bùng phát cạnh nhau, có thể nhận ra một đường dây sâu hơn đang dần dà hình thành không ai ngăn nổi (2)

Sự sụp đổ từng phần của nỗi sợ hãi

Điểm mới quan trọng nhất có lẽ không nằm ở số lượng bài đăng, mà ở sự thay đổi tâm lý của người đăng. 

Trong một thời gian dài, chiếc nhãn “phản động” đủ sức khiến nhiều người tự kiểm duyệt trước khi nói đến những vấn đề nhạy cảm. Người bị gắn nhãn thường phải vội vàng thanh minh rằng mình yêu nước, không chống đối và chỉ “góp ý xây dựng”. 

Một bộ phận Gen Z đang đảo ngược tương quan ấy. Thay vì tự chứng minh mình vô tội, họ yêu cầu người quy chụp phải đưa ra bằng chứng: Thông tin nào sai? Câu hỏi nào phạm pháp? Phê bình một tập đoàn vì sao lại trở thành chống đất nước? Đòi công khai quá trình điều tra vì sao bị xem là phá hoại ổn định? 

Họ không nhất thiết chống chính quyền. Nhiều người vẫn coi trọng ổn định xã hội và vẫn biểu lộ lòng yêu nước rất mạnh. Nhưng họ bắt đầu phân biệt đất nước với một chính sách, lòng yêu nước với sự phục tùng, và phản biện xã hội với hành vi lật đổ. 

Chính sự phân biệt này mới có thể là dấu hiệu của một căn tính công dân đang hình thành. Bởi quyền lực của một nhãn dán không chỉ nằm ở người sử dụng nó, mà còn nằm trong nỗi sợ của người bị dán nhãn. Khi nỗi sợ giảm xuống, hiệu lực của công cụ ấy cũng suy giảm theo. 

Khi ký ức số chống lại sự lãng quên

Vụ nữ sinh Đỗ Ngọc Phương Thùy là một trường hợp điển hình. Điều khiến vụ việc tiếp tục sống trong công luận không chỉ là tính chất đau lòng của tai nạn, mà còn là cảm giác rằng công lý đã bị trì hoãn hoặc không được giải thích minh bạch. 

Tên người bị nghi liên quan được nhắc lại. Những bài báo cũ được tìm kiếm. Hoa được đặt dưới “gốc cây-55 công lý”. Những câu nói giễu nhại lan truyền với tốc độ mà báo chí chính thống không thể kiểm soát hoàn toàn. 

Sau đó, một cuộc phỏng vấn người cha của nạn nhân được phát trên truyền hình. Ông xuất hiện quay lưng về phía khán giả và đọc những lời lẽ gần với ngôn ngữ tuyên truyền chính thức, kể cả lời cảnh báo công chúng đừng bị “các đối tượng phản động” lôi kéo. (3) 

Không có chứng cứ trực tiếp để kết luận người cha bị ép buộc hay toàn bộ cuộc phỏng vấn đã được viết sẵn. Nhưng cách dàn dựng thiếu tự nhiên và kém nghiệp vụ ấy khó có khả năng xóa bỏ nghi ngờ. Ngược lại, nó khiến nhiều người đặt thêm câu hỏi: Vì sao một người cha mất con lại phải sử dụng thứ ngôn ngữ chính trị xa lạ như vậy? Vì sao trọng tâm được chuyển từ trách nhiệm điều tra sang việc cảnh báo những người đang đòi hỏi sự thật? 

Đây cũng là chỗ bộ máy tuyên truyền truyền thống va phải một thế hệ đã quen đọc ngôn ngữ hình ảnh, nhận diện sự dàn dựng và đối chiếu nhiều nguồn thông tin. Một bản tin truyền hình không còn đương nhiên là lời kết thúc. Đôi khi, càng cố đóng lại một vụ việc, người ta càng khiến nó mở rộng. 

Ký ức số vì thế trở thành đối thủ của chu kỳ “đưa tin – im lặng – lãng quên”. Một nội dung có thể bị gỡ, một từ khóa có thể bị hạn chế, nhưng ảnh chụp màn hình, video và tài liệu đã được lưu lại trong hàng nghìn thiết bị. Quyền quyết định xã hội phải nhớ gì không còn hoàn toàn thuộc về đảng/nhà nước và các cơ quan truyền thông. 

Nhưng Gen Z không phải “thế hệ cứu tinh”

Sẽ rất nguy hiểm nếu từ những hiện tượng đó vội vàng tôn Gen Z thành một thế hệ giác ngộ, có khả năng tự mình thay đổi xã hội. 

Không gian mạng có thể phát hiện những điều mà báo chí bỏ qua, nhưng nó cũng dễ biến nghi vấn thành kết luận và phẫn nộ thành một phiên tòa đám đông. Người sử dụng mạng có thể tìm ra những mảnh ghép quan trọng, nhưng cũng có thể kết tội một cá nhân trước khi hồ sơ điều tra được công khai và kiểm chứng. 

Thuật toán không ưu tiên sự thật; nó ưu tiên khả năng thu hút chú ý. Cảm xúc đạo đức chính đáng có thể nhanh chóng trượt sang nhục mạ, truy lùng đời tư hoặc trừng phạt cả những người không liên quan. Chủ nghĩa dân tộc của người trẻ cũng không phải lúc nào đồng nghĩa với ý thức công dân. Nó có thể bảo vệ chủ quyền và phẩm giá quốc gia, nhưng cũng có thể bị điều khiển để đàn áp tiếng nói khác biệt. 

Nhà nước đã nhận ra sức mạnh ấy và đang thay đổi phương thức tuyên truyền: sử dụng các trang mạng có vẻ tự phát, những người có ảnh hưởng, video ngắn, giọng điệu hài hước và những thông điệp được thiết kế phù hợp với tâm lý giới trẻ. Bởi vậy, câu hỏi không chỉ là Gen Z có lên tiếng hay không, mà còn là tiếng nói ấy xuất phát từ suy nghĩ độc lập hay đang bị dẫn dắt bởi một hệ tuyên truyền mới tinh vi hơn. (4) 

Một thế hệ giỏi phá vỡ im lặng chưa chắc đã giỏi xây dựng giải pháp. Một đám đông có thể buộc nhà chức trách trả lời một vụ việc, nhưng chưa chắc đã tạo được những thiết chế bảo đảm các vụ việc tương tự không tái diễn. 

Phần còn lại sau mỗi đám cháy

Vậy Gen Z Việt Nam là “lửa rơm” hay một trend mới? 

“Lửa rơm” nằm trong vòng đời của từng sự kiện: bùng lên do bất bình, cảm xúc và thuật toán; thiếu tổ chức, chương trình cùng cơ chế theo đuổi; rồi dần lắng xuống khi một biến cố mới chiếm lĩnh sự chú ý. 

Nhưng “trend mới” nằm trong phần trầm tích còn lại sau mỗi đám cháy: nỗi sợ giảm đi một chút; thói quen kiểm chứng tăng lên một chút; đòi hỏi bình đẳng trước pháp luật trở nên tự nhiên hơn; ranh giới giữa đất nước và bộ máy cầm quyền được nhận thức rõ hơn; và một kho ký ức số ngày càng khó bị xóa bỏ. (5) 

Do đó, điều đang xuất hiện chưa phải một phong trào chính trị trưởng thành, càng chưa phải một “cuộc cách mạng Gen Z”. Nó chính xác hơn là một xu thế công dân đang hình thành, biểu hiện qua những đám cháy ngắn hạn. 

Xu thế ấy có phát triển thành sức mạnh cải cách hay lại tan vào văn hóa giải trí phụ thuộc vào khả năng chuyển từ phản ứng sang suy nghĩ, từ phẫn nộ sang kiểm chứng, từ một hashtag sang sự theo đuổi bền bỉ, và từ công lý cho một nạn nhân sang yêu cầu xây dựng công lý cho mọi người. 

Bởi vậy, câu hỏi quan trọng nhất không phải một hashtag tồn tại được bao nhiêu ngày. Câu hỏi thực sự là: sau khi hashtag biến mất, nó có để lại một công dân khác trước hay không? 

Nếu câu trả lời ngày càng là “có”, thì những đám lửa rơm kia đã bắt đầu soi sáng một xu thế mới. 

Trần Hùng