11/9 Sau 25 Năm: Khi Một Ngày Tưởng Niệm Cũng Không Đứng Ngoài Sự Phân Cực Của Nước Mỹ (Nguyễn Tiến Cường)

Nếu lễ tưởng niệm trở thành nơi người ta tranh luận xem ai được quyền đứng trước những hồ nước tưởng niệm, thì chính trị đã thắng ký ức. Nhưng nếu tất cả những người có mặt, bất kể thuộc Cộng hòa hay Dân chủ, có thể đặt bất đồng chính trị sang một bên để tưởng nhớ 2.977 người thiệt mạng trong các vụ tấn công năm 2001, thì lễ tưởng niệm mới thực sự hoàn thành ý nghĩa của nó.

Ngày 09.11.2026 tới đây, nước Mỹ tròn 25 năm kể từ ngày thành phố New York bị không tặc tấn công bằng 2 chiếc phi cơ tự sát lao thẳng vào Tòa Tháp Đôi (Twin Tower) ở World Trade Center New York City.

Đây là vụ tấn công đầu tiên vào nội địa nước Mỹ từ sau Thế Chiến Thứ Hai. Vụ tấn công bằng 4 phi cơ bị 19 không tặc cướp quyền điều khiển, tự sát. Ngoài 2 chiếc tấn công Tòa Tháp Đôi còn 2 chiếc khác, một chiếc ở Bộ Quốc Phòng ở Arlington County, tiểu bang Virginia và một chiếc bị rơi ở Pennsylvania trước khi đến được mục tiêu vì hành khách can đảm chống lại, khống chế các kẻ không tặc. (1)

Vụ tấn công do tổ chức khủng bố Hồi Giáo Al-Qaida do Osama bin-Laden lãnh đạo, thực hiện với 19 kẻ khủng bố, đứng đầu là Mohamed Atta và Marwan al-Shehhi.

Thành phố New York (NYC) thiệt hại nặng nhất với 2977 người chết và hàng ngàn người khác bị thương đang làm việc trong Tòa Tháp Đôi hoặc ở chung quanh, gần đó. Đó chính là lý do mà ngày 11/9 được tổ chức tại NYC, nơi Ground Zero được dọn dẹp, xây dựng lại với Tòa Tháp Đô đã được thay thế bằng One World Trade Center, còn gọi là Freedom Tower cao 541m với hai hồ nước tưởng niệm Bắc-Nam, mỗi hồ rộng khoảng 4.000m².

Buổi Lễ Tưởng Niệm 11/9 năm nay sẽ có sự tham dự của Thị Trưởng New York – Zohran Mamdani – một người Hồi Giáo và chính điều này đã khiến tình hình chính trị nước Mỹ vốn đang căng thẳng sôi sục vì chính sách nhập cư khắc nghiệt của ông Donald Trump với nội các hiện tại, sự kỳ thị sắc tộc, màu da, tôn giáo càng nặng nề hơn.

Phát súng đầu tiên mở màn cho cuộc xung đột do cựu Thị trưởng NYC, ông Rudy Giuliani – người lãnh đạo thành phố New York trong ngày NYC bị tấn công – khai hỏa, kéo theo một làn sóng lên án, chỉ trích của một số thân nhân của nạn nhân và đảng CH. Rudy Giuliani nói rằng việc Zohran Mamdani tham dự Lễ Tưởng Niệm 11/9 là một sự xúc phạm đối với ông.

Cuộc tranh cãi trở nên gay gắt không chỉ vì ông Mamdani là một người Hồi Giáo, nó còn có lý do khác. Đó là việc ông Mamdani đã bổ nhiệm Rami Kassem là cố vấn pháp lý đứng đầu thành phố.

Rami Kassem từng đại diện pháp lý cho một người bị kết án liên quan đến al-Qaeda, và vấn đề này đã được những người phản đối sử dụng để đặt câu hỏi về phán đoán chính trị của Mamdani.

Một bản kiến nghị trực tuyến yêu cầu Mamdani không tham dự lễ tưởng niệm đã thu hút được số chữ ký rất lớn. Theo các báo cáo gần đây, con số này đã lên gần 100.000 chữ ký. Một số người ký là thân nhân của những người thiệt mạng ngày 11/9. Họ cho rằng sự xuất hiện của Mamdani tại một buổi lễ dành cho nạn nhân và gia đình họ là không phù hợp vì những quan điểm và mối quan hệ chính trị mà họ gán cho ông.

Tuy nhiên,nếu chỉ nhìn vào sự phản đối này, người ta sẽ không thấy được một phần quan trọng của câu chuyện. Không phải tất cả thân nhân nạn nhân 11/9 đều phản đối Mamdani.

Một số gia đình đã lên tiếng bảo vệ quyền tham dự của ông. Elizabeth Miller, người có cha thiệt mạng trong vụ tấn công và là thành viên của tổ chức September 11th Families for Peaceful Tomorrows, cho rằng trọng tâm phải là việc tưởng nhớ những người đã mất và suy nghĩ về thế giới 25 năm sau thảm họa.

Bà Elizabeth Miller nói rằng thị trưởng Zohran Mamdani đã bảo đảm với các gia đình rằng ông muốn đến để tưởng niệm người thân của họ và do đó ông nên được phép tham dự.

Đây chính là điểm làm cho tranh cãi trở nên phức tạp, căng thẳng. Nếu lễ tưởng niệm 11/9 là một nghi lễ quốc gia và thành phố nhằm tưởng nhớ các nạn nhân, thì việc loại bỏ một thị trưởng đương nhiệm khỏi buổi lễ có thể tạo ra tiền lệ bất thường.

Các thị trưởng New York trước đây, bất kể thuộc đảng phái nào, đều tham dự các buổi tưởng niệm 11/9. Trong vai trò thị trưởng, Mamdani không chỉ đại diện cho cá nhân ông mà còn đại diện cho chính quyền thành phố New York và hàng triệu người dân của thành phố.

Ngược lại, những người phản đối sụ hiện diện của Zohran Mamdani cho rằng đây không chỉ đơn gian là vấn đề tôn giáo. Họ muốn cuộc tranh luận tập trung vào thái độ của Mamdani đối với các vấn đề liên quan đến Israel, chủ nghĩa khủng bố và những nhân vật mà ông từng ủng hộ hoặc có liên hệ. Một số chính trị gia Cộng hòa thậm chí kêu gọi những người tham dự quay lưng lại với Mamdani nếu ông xuất hiện tại buổi lễ.

Những người ủng hộ Mamdani vì thế cho rằng việc phản đối sự hiện diện của ông đang biến một ngày tưởng niệm thành một cuộc tranh luận về đảng phái và sắc tộc, tôn giáo. Họ lập luận rằng không thể đồng nhất tôn giáo của một người với hành động của những kẻ khủng bố. Mamdani sinh ra trong một gia đình Hồi giáo, chỉ mới 9 tuổi vào thời điểm vụ 11/9 xảy ra. Ông nói rằng ký ức về ngày đó là ký ức về nỗi sợ hãi và sự bất an của một đứa trẻ sống tại thành phố.

Tuy nhiên, chính ở đây ranh giới giữa phản biện chính trị và chính trị hóa ký ức 11/9 trở nên rất mong manh khi buổi lễ tưởng niệm nạn nhân khủng bố vốn được xây dựng trên nguyên tắc tưởng nhớ và đoàn kết đã bị bóp méo, làm cho lệch lạc. Nếu một bên sử dụng lễ tưởng niệm để khẳng định Mamdani không xứng đáng có mặt, trong khi bên kia sử dụng sự xuất hiện của ông để chứng minh rằng New York là một thành phố đa dạng và bao dung, thì cả hai đều có nguy cơ biến nghi lễ thành một sân khấu chính trị.

Thị trưởng Mamdani có lẽ đã hiểu rõ nguy cơ đó. Ông nhiều lần nhấn mạnh rằng ngày 11/9 không nên trở thành ngày dành cho chính trị. Trước lễ tưởng niệm, ông đã đến thăm các trạm cứu hỏa và gặp những người lính cứu hỏa từng tham gia công tác cứu cấp sau vụ tấn công. Ông cũng ký các sắc lệnh nhằm biến ngày 11/9 thành “Ngày Tưởng niệm và Phục vụ” thường niên của thành phố, đồng thời tăng cường công tác chuẩn bị khẩn cấp.

Những xung đột, chỉ trích khiến ông Mamdani lên tiếng, nhấn mạnh ông không tham dự lễ tưởng niệm với tư cách một nhà hoạt động Dân chủ hay một chính trị gia tranh cử, mà với tư cách thị trưởng của thành phố từng chịu đựng hậu quả trực tiếp, nặng nề của cuộc tấn công. Theo cách nhìn này, việc ông không tham dự mới có thể bị coi là bất thường.

Cuộc tranh luận vì vậy cho thấy một sự chia rẽ sâu rộng hơn trong xã hội Mỹ ngày hôm nay. Đối với nhiều người Cộng hòa, ngày 11/9 vẫn là biểu tượng của cuộc chiến chống khủng bố và của một nước Mỹ phải luôn cảnh giác trước chủ nghĩa cực đoan.

Đối với một số người Dân chủ, đặc biệt là những người trẻ tuổi và những cộng đồng đa dạng, ký ức 11/9 cũng gắn với những bài học về sự phân biệt đối xử đối với người Hồi giáo, chiến tranh và những hậu quả chính trị kéo dài nhiều thập niên sau đó.

Hai khuynh hướng này đối chọi không nhất thiết phải loại trừ nhau. Có thể tưởng nhớ những người chết trong vụ 11/9 một cách sâu sắc, đồng thời phản đối chủ nghĩa Hồi giáo cực đoan nhưng không nên đánh giá, coi mọi người Hồi giáo là những kẻ khủng bố.

Người dân NYC – những người phản đối các quan điểm chính trị của Mamdani nhưng vẫn phải công nhận quyền, trách nhiệm cũng như bổn phận của ông trong tư cách thị trưởng NYC.

Ngày 11/9 là một ngày trong những năm qua, thành phố New York từng chứng kiến sự đoàn kết vượt qua khác biệt đảng phái, tôn giáo và sắc tộc. Hai mươi lăm năm sau, việc một thị trưởng Hồi giáo trẻ tuổi đứng giữa những gia đình mất người thân, các cựu lãnh đạo thành phố, lực lượng cứu hộ và các chính trị gia Cộng hòa có thể trở thành hình ảnh gây tranh cãi. Nhưng nó cũng có thể trở thành một biểu tượng khác: rằng ký ức về những người đã chết không thuộc riêng về một đảng, một tôn giáo hay một thế hệ.

Nói cho cùng, việc Mamdani tham dự hay không cũng không thể thay đổi những gì đã xảy ra ngày 11/9/2001. Điều cần phải thay đổi là cách xã hội Mỹ lựa chọn để tưởng nhớ về ngày đó.

Nếu lễ tưởng niệm trở thành nơi người ta tranh luận xem ai được quyền đứng trước những hồ nước tưởng niệm, thì chính trị đã thắng ký ức. Nhưng nếu tất cả những người có mặt, bất kể thuộc Cộng hòa hay Dân chủ, có thể đặt bất đồng chính trị sang một bên để tưởng nhớ 2.977 người thiệt mạng trong các vụ tấn công năm 2001, thì lễ tưởng niệm mới thực sự hoàn thành ý nghĩa của nó.

Và đó có lẽ là thử thách lớn nhất đối với Zohran Mamdani, đối với những người phản đối ông và cả đối với những người ủng hộ ông: không phải ai sẽ thắng cuộc tranh luận chính trị, mà bằng cách nào ngày 11/9 còn có thể mãi mãi là một ngày để người Mỹ cùng nhau tưởng nhớ đến.

Nguyễn Tiến Cường

(10/09/2026)