Đông du ký (4) ông Karl Đen (Nguyễn Xuân Thọ)

Phong trào AfD biểu tình trước tượng Karl-Marx hè 2018

Hôm qua 06.09, 1,32 triệu cử tri bang Sachsen-Anhalt đã đi bầu. Cho dù đảng cực hữu AfD chiếm 43% phiếu bầu, chưa đủ ghế để nắm chính quyền, thì kết quả này vẫn chỉ ra một xu thế và sự chuyển động trong cấu trúc xã hội Đức.

Trong số cử tri bầu cho AfD có đến 60% thuộc nhóm trung dung (không cực đoan). Hơn một nửa thanh niên 16-18 tuổi, lần đầu đi bầu, đã chọn AfD. Đừng vội đổ tội dân Đông Đức thế nọ, thế kia. Dù có bao nhiêu % thì xã hội dân chủ không được phủ nhận ý nguyện của họ, gắn cho họ mác “Thù địch” hay “Bị lợi dụng”.

Người Việt ít biết đến vùng đất nhỏ bé nằm bên bờ sông Elbe này. Nhưng chắc chắn hồi đi học ai cũng nghe đến “Bán cầu Magdeburg”. Năm 1666, nhà vật lý Otto von Guericke cho hút chân không hai bán cầu đường kính 42cm rồi cho 16 con ngựa kéo sang hai bên để chứng minh sức ép không khí vào chân không. Magdeburg nổi tiếng từ đó và sau này là trung tâm công nghiệp nặng của nước Phổ rồi của nước CHCD Đức. Xung quanh Magdeburg, thủ đô bang Sachsen-Anhalt còn là các trung tâm công nghiệp nặng khác như tổ hợp hóa chất Leuna, hoặc hãng sản xuất phim giấy ảnh ORWO ở Bitterfeld.

Trước 1990, toàn bộ phe XHCN đã sử dụng phim, giấy ảnh mầu và phim điện quang của ORWO. Thời Hitler, đây là hãng mẹ của tập đoàn AGFA. Từ 1936 hãng đã sản xuất ra phim màu và từ 1943 đã làm ra băng từ, được coi là cơ sở công nghệ phim ảnh và băng từ hàng đầu thế giới. Ngày 20.04.1945 quân Mỹ chiếm nhà máy. Mỹ và Anh tìm mọi cách lấy những bí quyết công nghệ của Đức. Nhưng chưa kịp thì đến ngày 01.07 họ phải trả lại cho Liên Xô theo đúng thỏa thuận YALTA.

Liên Xô lập tức tháo dỡ, tịch thu toàn bộ nhà máy theo quy định bồi thường chiến tranh. Mất hết máy móc nhưng trí thức vẫn còn nguyên nên năm 1953 nước CHDC Đức xây dựng lại nhà máy lấy tên ORWO (Original Wolfen = Chính hãng Wolfen). Bên Tây Đức có hãng con là AGFA ở Leverkusen, nhưng công nghệ và công suất thua xa hãng mẹ ở Wolfen. Lúc đó phim và giấy ảnh, thuốc in tráng ORWO hơn hẳn đồ AGFA, còn KODAK chỉ đứng xa khóc thét.

Nhưng cuộc sống tù túng ở Đông Đức khiến nhiều trí thức bỏ sang miền Tây, đem theo biết bao kiến thức. Đến đầu những năm 1970 thì AGFA và KODAK qua mặt ORWO để chiếm lĩnh thị trường thế giới. ORWO chỉ còn là sản phẩm của phe XHCN, chỉ còn thu ngoại tệ bèo bọt. Cái giá của sự bèo bọt này là nạn ô nhiễm môi trường đến mức báo động. Sau 1990 toàn bộ vùng công nghiệp hóa chất Leuna-Bitterfeld tạm thời đóng cửa để chống ô nhiễm. Sau đó ORWO bị chia nhỏ ra và dần dần biến mất. Hàng chục ngàn lao động mất việc.

Thay vào đó là một trung tâm kỹ nghệ hóa chất hiện đại, sạch sẽ hơn ra đời. Wolfen đã mang diện mạo mới. Nhưng trong đó vẫn có nhiều người thấy mình ở bên lề, vì họ không theo được sự thay đổi.

…

Câu chuyện của ORWO là một phần lịch sử nước Đức, cũng như câu chuyện về thành phố Chemnitz. Từ giữa thế kỷ 19, Chemnitz đã là một trung tâm kỹ nghệ và văn hóa trù phú của đế quốc Phổ. Các nước lớn đều có lãnh sự quán ở đây để giao thương. Năm 1930 thành phố đạt đỉnh điểm tới 360.000 dân. Sau chiến tranh thế giới II, các nhà máy chế tạo máy, ô-tô được khôi phục lại, đặc biệt là máy dệt. Từ đó Chemnitz nổi lên thành một trung tâm công nghiệp lớn của CHDC Đức, được đổi tên thành Karl-Marx Stadt (Thành phố Karl Marx) vào năm 1953. Đội bóng đá FC-Karl-Marx Stadt của Eberhard Vogel từng làm mưa làm gió ở CHDC Đức. Rất nhiều người Việt đã sang làm việc và học tập ở đây. Rồi nước Đức thống nhất từ bỏ con đường XHCN ở miền Đông vào lúc mà thế giới thay đổi. Công nghiệp nhẹ, đặc biệt là dệt may bỗng chảy hết về châu Á khiến Chemnitz suy tàn, dân số sụt từ 300.000 xuống khoảng 220.000. Chính người Việt từng làm trong nghành dệt may ở đây sau này đều đánh hàng dệt từ Châu Á về bán buôn, bán lẻ.

Tôi ghé thăm gia đình cô cháu, học sinh của vợ tôi ở ngay trung tâm thành phố. Chemnitz giờ không còn dấu vết của công nghiệp nữa. Thay vào đó là các trường đại học, viện nghiên cứu, và các… nhà điều dưỡng. Anh chồng cháu bỏ nghề bán rau quả, dùng cái xe đó để làm dịch vụ chuyên chở người già và bệnh nhân. Cậu con trai lớn cũng đang học nghề điều dưỡng. Công việc không vất vả, thu nhập tạm được, chi phí cho cái xe thì hãng điều dưỡng trả.

Bàn về cuộc bầu cử cuối tuần ở bang bên cạnh, các cháu rất lo đảng AfD thắng cử. Mục tiêu lớn nhất của đảng này là trục xuất người nước ngoài (Remigration), rút lui khỏi EU, ngừng viện trợ cho Ukraina v.v, điều nào cũng đáng sợ.

Chemnitz từng là nơi phong trào AfD khởi phát vào tháng 8 năm 2018 bởi các cuộc biểu tình bài ngoại, có lúc lên đến 7.000 người từ khắp nơi đổ về. Hình ảnh hooligans đuổi đánh người ngoại quốc truyền đi khắp thế giới. Những kẻ biểu tình luôn tập trung trước tượng Karl-Marx với dòng chữ “Vô sản toàn thế giới liên hiệp lại” sau lưng ông để hô vang khẩu hiệu “Người ngoại quốc cút đi” (Ausländer raus!).

Bức tượng Karl-Marx cao 7,1 m, kể cả bệ hơn 13m, được xây dựng từ năm 1971 là một biểu tượng văn hóa của Chemnitz. Nhà tạc tượng, nghệ sĩ Xô Viết gốc Do Thái Lew Kerbel cho rằng, “Không cần phải dựng thân thể ông, chỉ cái đầu của Marx đã nói lên tất cả!”

Cái đầu vĩ đại đó đã chứng kiến thời kỳ hưng thịnh của công nghiệp hóa XHCN, khi mỗi năm đến ngày 01.05, hàng chục ngàn người lao động, cờ hoa rực rỡ diễu hành qua trước mặt. Sau đó là thời kỳ sụp đổ của học thuyết Marxist trên ngay quê hương ông. Rồi ông lại chứng kiến việc “tư bản” và “lợi nhuận” được đề cao trở lại sau 1990.

Nhưng ông không thể ngờ rằng, Chủ nghĩa Quốc tế Vô sản của ông đang bị chính hậu duệ của giai cấp vô sản Đức lăng mạ. Ông cũng sẽ cảm thấy bị sỷ nhục, nếu như tới đây, những người cộng sản cực tả trong đảng BSW sẽ giúp đám cực hữu AfD lên cầm quyền ở đâu đó trên quê nhà (Tất cả các đảng chính trị ở Đức đều tẩy chay AfD, riêng BSW vẫn sẵn sàng hợp tác).

Sau khi thành phố trở lại với cái tên Chemnitz, có người cho rằng nên phá bức tượng đi, nhưng cái đầu của Marx vẫn sừng sững ở đó. Tư tưởng Marxist là một phần của triết học Đức, cách mạng vô sản cũng là một phần của lịch sử Đức. Văn hóa chính là ở chỗ trung thực với lịch sử và đa nguyên về tư tưởng. Đó mới là sức mạnh của dân chủ.

Có lẽ cũng vì lẽ đó mà năm 2025, liên minh EU đã chọn Chemnitz làm thủ đô văn hóa.

Người Đức cũng biết tận dụng “tư bản luận” của Marx để làm ăn. Hãng Barista Kaffestudio Chemnitz đã tạo ra loại cà phê bột mang tên “Ông Karl Đen” (Der Schwarze Karl). Đen vì người ta gọi cà phê là vàng đen. Hơn thế nữa, khi sinh thời Karl-Marx có nước da màu nâu nên bạn bè vẫn goi ông là cậu “Karl Đen”.

Cô cháu đã tặng tôi hộp Cà phê “Ông Karl Đen”, thơm và đậm đà.

Hãng quảng cáo cho “Ông Karl Đen” như sau:

” Chúng tớ, những người sinh ra ở thành phố Karl-Marx, cả đời đã biết và gắn bó với ông Karl của mình. Đó là lý do để dùng ông tô điểm cho “Vốn liếng” của chúng tớ (họ chơi chữ KAPITAL = vốn liếng, ở ta dịch là “Tư bản”).

Từ 2014, bột cà phê rang xay của chúng tớ, gắn bó với cái đầu lớn nhất của thành phố này, đã lưu hành trên thị trường.

Dân ghiền cà phê toàn thế giới, hãy liên hiệp lại”.

Đúng là hài hước Đức!

(còn tiếp)

Nguyễn Xuân Thọ

Nguồn: www.facebook.com