Khi Ngôn Ngữ Trở Thành Chân Lý. Từ Maimonides Đến Orwell. (Hoàng Quốc Dũng)

“Khi ngôn ngữ bị kiểm soát, tư duy của con người cũng dần bị kiểm soát.”

*****

Trong lịch sử triết học, có một cách tư duy khá đặc biệt mà ngày nay người ta gọi là tư duy phủ định (pensée négative). Trong thần học, cách tiếp cận này được gọi là thần học phủ định (théologie négative).

Vào thế kỷ XII, triết gia Do Thái Maimonides cho rằng con người không thể hiểu được bản thể của Thượng Đế. Mọi khái niệm và mọi ngôn ngữ của con người đều hữu hạn, trong khi Thượng Đế là vô hạn. Vì vậy, càng cố mô tả Thượng Đế bằng những khẳng định như “toàn năng”, “toàn thiện”, con người càng có nguy cơ biến Đấng tuyệt đối thành một hình ảnh do chính mình tưởng tượng.

Theo Maimonides, cách đúng đắn hơn là nói bằng phủ định. Ta chỉ có thể nói rằng Thượng Đế không hữu hạn, không bất công, không ngu dốt… Đó không phải là phủ nhận Thượng Đế, mà là thừa nhận giới hạn của ngôn ngữ.

Sáu thế kỷ sau, Kant đi đến một kết luận, nhưng trong lĩnh vực nhận thức luận. Theo ông, con người chỉ biết được thế giới như nó xuất hiện trước giác quan và tư duy của mình. Còn “vật tự thân” (la chose en soi), tức bản chất của sự vật như nó tồn tại độc lập với nhận thức của con người, thì trí tuệ chúng ta không thể nắm bắt được.

Nói nôm na, mỗi người đều nhìn thế giới qua đôi mắt và cách suy nghĩ của chính mình, chứ không nhìn được thế giới đúng như bản thân nó.

Điểm chung giữa Maimonides và Kant không nằm ở đối tượng nghiên cứu, mà ở một thái độ trí tuệ rất đáng quý: cả hai đều nhắc con người phải biết khiêm tốn trước giới hạn của chính mình.

Một người nói về giới hạn của ngôn ngữ. Người kia nói về giới hạn của nhận thức.

Cả hai đều dẫn đến cùng một kết luận: điều chúng ta nói về thế giới không bao giờ đồng nhất với chính thế giới.

Ngôn ngữ chỉ là phương tiện để diễn đạt chân lý, nó không phải là chân lý.

Khi ngôn ngữ được phong làm chân lý???

Nhưng sẽ xảy ra điều gì nếu một xã hội đảo ngược hoàn toàn mối quan hệ ấy?

Nếu ngôn ngữ không còn là phương tiện để tìm kiếm chân lý, mà chính ngôn ngữ lại được xem là chân lý?

Khi đó,

      điều quan trọng không còn là một câu nói đúng hay sai, điều quan trọng là người nói có sử dụng đúng những từ ngữ được phép hay không, người ta không còn tranh luận về nội dung, người ta tranh luận về cách gọi, không còn tìm kiếm sự thật, người ta kiểm tra từ vựng.

     một người có thể hoàn toàn trung thực, nhưng chỉ vì không sử dụng đúng những mỹ từ quen thuộc khi nói về một nhân vật hay một biến cố lịch sử mà bị quy kết là “xuyên tạc”, “bôi nhọ” hoặc “có vấn đề về tư tưởng”.

Lúc ấy, quyền lực không còn bảo vệ chân lý. Nó bảo vệ ngôn ngữ.

Orwell và “Ngôn ngữ mới”.

George Orwell nhìn thấy hiện tượng này rất sớm trong tác phẩm 1984. Trong thế giới của Orwell, chính quyền không chỉ kiểm soát báo chí hay sách vở. Họ còn tạo ra một hệ thống ngôn ngữ mới gọi là Newspeak (Novlangue, ngôn ngữ mới). Mục tiêu của Newspeak không phải để con người diễn đạt nhiều hơn. Ngược lại, nó làm cho vốn từ ngày càng nghèo đi, mỗi từ biến mất kéo theo một ý tưởng biến mất.

Nếu trong ngôn ngữ không còn từ “tự do”, thì dần dần con người cũng mất luôn khả năng hình dung tự do là gì.

Qua 1984, Orwell gợi ra một nhận xét rất sâu sắc: khi ngôn ngữ bị kiểm soát, tư duy của con người cũng dần bị kiểm soát.

Quan sát nhiều hiện tượng trong thế giới ngày nay, người ta dễ nhận ra rằng không ít cuộc đấu tố bắt đầu từ… từ ngữ.

Điều bị xét trước tiên không phải là người ấy đã làm gì. Mà là người ấy đã dùng những từ gì. Có gọi đúng danh xưng không? Có sử dụng đúng những cụm từ chính thống không? Có ca ngợi đủ mức không? Có tránh những từ bị xem là “nhạy cảm” không?

Ngôn ngữ trở thành một bài kiểm tra lòng trung thành.

Từ đó, việc đánh giá một con người không còn dựa chủ yếu vào hành động hay lập luận của họ, mà dựa vào việc họ có lặp lại đúng hệ thống ngôn từ được chấp nhận hay không.

Ngôn ngữ không còn là cây cầu nối con người với chân lý. Nó trở thành một hàng rào để phân loại con người.

Maimonides nhắc chúng ta rằng ngôn ngữ luôn có giới hạn.

Kant nhắc chúng ta rằng nhận thức cũng luôn có giới hạn.

Chính vì vậy, không ai có quyền đồng nhất lời nói của mình với chân lý tuyệt đối.

Orwell thì cảnh báo điều xảy ra khi quyền lực làm đúng điều ngược lại: biến ngôn ngữ thành thước đo của chân lý và biến từ ngữ thành công cụ cai trị.

Ba con người sống cách nhau nhiều thế kỷ. Nhưng dường như họ đang cùng nói với chúng ta một điều.

Một xã hội tự do không phải là xã hội trong đó mọi người đều sử dụng cùng một hệ thống từ ngữ, Mà là xã hội trong đó nhiều cách diễn đạt khác nhau vẫn có thể cùng tồn tại, miễn là chúng được tranh luận bằng lý lẽ.

Hoàng Quốc Dũng

(20/07/2026)