“Đất nước có được ngày hôm nay”: Một cái nhìn quá đơn giản về sự phát triển một quốc gia (Hoai Linh Ngoc Duong)

“Nói thật với các bác, thời bao cấp trước đây tôi không nghĩ đất nước có được ngày hôm nay.”

Thoạt nghe, câu nói của Thái Bá Tân có vẻ chân thành và phản ánh một thực tế: Việt Nam hôm nay rõ ràng khá hơn thời bao cấp.

Người dân không còn phải xếp hàng mua gạo bằng tem phiếu, nhiều thành phố hiện đại hơn, hàng hóa phong phú hơn, đời sống vật chất của một bộ phận dân cư đã cải thiện đáng kể.

Nhưng nếu chỉ dừng lại ở đó để xem như một kết luận về sự thành công của một chế độ chính trị thì đó là một cái nhìn quá nông cạn, cảm tính và thiếu chiều sâu lịch sử.

Bởi cuộc sống của một quốc gia không chỉ được đo bằng việc “có nhiều nhà cao tầng hơn” hay “siêu thị nhiều hơn thời bao cấp”. Một đất nước văn minh không thể chỉ được đánh giá bằng tăng trưởng GDP hay số lượng xe hơi trên đường. Điều quan trọng hơn là:

– người dân có quyền tự quyết hay không,

– quyền lực có bị kiểm soát hay không,

– pháp luật có đứng trên đảng cầm quyền hay không,

– người dân có quyền phản biện, biểu tình, báo chí tự do hay không,

– và thành quả kinh tế có thật sự thuộc về toàn dân hay chỉ tập trung vào một tầng lớp có quan hệ quyền lực.

Đây chính là điểm mà nhận định kiểu “đất nước có được ngày hôm nay” thường cố tình bỏ qua.

Lịch sử thế giới cho thấy rất nhiều chế độ độc tài từng đạt được tăng trưởng kinh tế mạnh. Đức Quốc xã dưới thời Hitler từng giảm thất nghiệp và xây dựng hạ tầng cực nhanh.

Nhật Bản thời Minh Trị và giai đoạn quân phiệt cũng hiện đại hóa thần tốc. Hàn Quốc dưới thời Park Chung Hee tăng trưởng mạnh bằng mô hình độc tài phát triển.

Trung Quốc dưới thời Tập Cận Bình ngày nay trở thành cường quốc công nghiệp và công nghệ.

Nhưng câu hỏi lớn của lịch sử không bao giờ chỉ là: “đất nước có giàu lên không?” mà là:

Ai được hưởng sự giàu lên đó? Và người dân có được sống như công dân tự do hay chỉ là thần dân phục vụ cho guồng máy quyền lực?

Một quốc gia có thể xây nhiều cao tốc nhưng vẫn thiếu tự do. Có thể có tàu điện hiện đại nhưng người dân không được quyền bầu chọn lãnh đạo.

Có thể có GDP tăng nhưng nông dân mất đất không được kiện tụng công bằng. Có thể có các khu đô thị hào nhoáng nhưng bệnh nhân nghèo vẫn phải kêu gọi từ thiện để chữa bệnh.

Đó là điều nhiều người Việt thường nhầm lẫn giữa “phát triển kinh tế” và “phát triển quốc gia”.

Thật ra, nếu nhìn lạnh lùng bằng dữ kiện lịch sử, việc Việt Nam khá hơn thời bao cấp sau gần nửa thế kỷ không phải điều quá khó hiểu hay quá đặc biệt.

Gần như mọi quốc gia trên thế giới đều phát triển hơn so với chính họ 50 năm trước nhờ khoa học kỹ thuật, toàn cầu hóa và thương mại quốc tế. Vấn đề nằm ở tốc độ và chất lượng phát triển.

Trong đúng khoảng thời gian Việt Nam loay hoay chuyển đổi sau bao cấp, Nhật Bản và Hàn Quốc đã hoàn thành quá trình hóa rồng từ lâu.

Điều đáng chú ý hơn là cả Nhật lẫn Hàn cuối cùng đều phải chuyển sang mô hình dân chủ hóa mạnh mẽ để tránh khủng hoảng quyền lực và tham nhũng độc tài.

Trong khi đó, kinh tế Việt Nam hiện nay vẫn phụ thuộc rất lớn vào:

– vốn FDI,

– gia công giá rẻ,

– xuất khẩu lao động,

– vay nợ quốc tế,

– và các tập đoàn nước ngoài xây dựng chuỗi sản xuất.

Nói cách khác, Việt Nam vẫn chưa tạo được nền tảng công nghệ lõi hay sức mạnh kinh tế tự chủ tương xứng với tiềm năng dân số và vị trí địa chính trị của mình.

Nghịch lý lớn là trong khi tuyên truyền luôn nhấn mạnh “độc lập tự chủ”, nền kinh tế lại phụ thuộc rất nặng vào dòng vốn, thị trường và công nghệ ngoại quốc.

Hạ tầng được xây dựng bằng các khoản vay quốc tế, nhiều khu công nghiệp vận hành chủ yếu nhờ doanh nghiệp nước ngoài, còn tầng lớp lao động Việt Nam vẫn cạnh tranh bằng giá nhân công thấp.

Nếu chỉ nhìn vài tòa nhà cao tầng rồi kết luận “đất nước chưa bao giờ tốt như hôm nay” thì đó là cách nhìn rất hời hợt.

Bởi phát triển thật sự còn nằm ở chất lượng sống xã hội:

– người già có được bảo đảm an sinh hay không,

– thất nghiệp có được hỗ trợ đầy đủ không,

– y tế và giáo dục có công bằng không,

– người dân có được bảo vệ trước thiên tai dịch bệnh không,

– và pháp luật có bảo vệ người yếu thế trước quyền lực không.

Ở Việt Nam, mỗi lần thiên tai hay dịch bệnh lớn xảy ra, xã hội vẫn phải dựa rất nhiều vào lòng tốt và quyên góp từ thiện.

Điều đó phản ánh hệ thống an sinh còn yếu. Nhiều bệnh nhân nghèo vẫn phải lên mạng cầu cứu. Nhiều công nhân mất việc gần như không có mạng lưới bảo vệ tương xứng.

Trong khi đó, các vụ án oan, tham nhũng và lạm dụng quyền lực vẫn xuất hiện liên tục. Điều nguy hiểm nhất trong một hệ thống không có kiểm soát quyền lực thật sự là:

– sai phạm dễ bị che giấu,

– báo chí khó điều tra độc lập,

– người dân khó giám sát giới cầm quyền,

– và các nhóm lợi ích dễ hình thành quanh quyền lực chính trị.

Đó là lý do chống tham nhũng trong các chế độ độc đảng thường mang tính chiến dịch hơn là cải cách thể chế tận gốc.

Bởi khi quyền lực không được cạnh tranh minh bạch và báo chí không hoàn toàn tự do, tham nhũng rất khó bị loại bỏ triệt để.

Nhận định của Thái Bá Tân vì vậy phản ánh một tâm lý khá phổ biến: lấy quá khứ nghèo khó làm chuẩn để hài lòng với hiện tại mà không đặt câu hỏi về tương lai và chất lượng phát triển.

Đúng, Việt Nam hôm nay khá hơn thời bao cấp. Nhưng đó là mức tối thiểu mà lịch sử phát triển nhân loại vốn dĩ phải đạt được sau hàng chục năm hội nhập toàn cầu. Câu hỏi đáng đặt ra hơn là:

– tại sao một dân tộc thông minh và cần cù như Việt Nam vẫn chưa xây dựng được một nền pháp trị hiện đại,

– tại sao khoảng cách giàu nghèo ngày càng lớn,

– tại sao người dân vẫn yếu thế trước quyền lực,

– và tại sao đất nước vẫn chưa tạo được một mô hình phát triển thật sự dựa trên tự do, sáng tạo và quyền công dân đầy đủ.

Một quốc gia không chỉ cần giàu hơn quá khứ. Một quốc gia còn cần tiến gần hơn đến phẩm giá con người và quyền làm chủ của nhân dân.

Nếu không, sự phát triển ấy rất dễ chỉ là lớp sơn hào nhoáng phủ lên những vấn đề sâu xa chưa bao giờ được giải quyết tận gốc.

Hoai Linh Ngoc Duong

Nguồn: www.facebook.com