Quan ngại về nghị định 109/2026 đe dọa tính độc lập của giới luật sư tại Việt Nam (Lawyers for lawyer)

BẢN TUYÊN BỐ CỦA TỔ CHỨC QUỐC TẾ LAWYERS FOR LAWYER

——-///——-

Ngày 14 Tháng 5 năm 2026

Nghị định số 109/2026, được Chính phủ Việt Nam ban hành ngày 1 Tháng 4 năm 2026 và dự kiến có hiệu lực từ ngày 18 Tháng 5 năm 2026, thiết lập một khuôn khổ rộng lớn về các chế tài xử phạt hành chính áp dụng đối với luật sư, tổ chức hành nghề luật sư và các tổ chức nghề nghiệp pháp lý. Nghị định này làm dấy lên những quan ngại nghiêm trọng về tính tương thích với các tiêu chuẩn quốc tế liên quan đến tính độc lập của nghề luật sư, quyền tự do biểu đạt và quyền được xét xử công bằng.

Nghị định 109/2026 đặt ra một hệ thống chế tài hành chính rất rộng áp dụng đối với luật sư, các hãng luật và tổ chức nghề nghiệp. Các chế tài bao gồm phạt tiền, đình chỉ hoạt động hành nghề luật sư hoặc hoạt động của tổ chức hành nghề luật sư, thu hồi chứng chỉ hành nghề và giấy phép hoạt động, cũng như tịch thu tang vật, phương tiện bị cho là có liên quan đến hành vi vi phạm hành chính.

Đặc biệt đáng lo ngại là các quy định trao quyền cho chính quyền hành pháp và cơ quan công an cấp địa phương trực tiếp xử phạt luật sư, bao gồm cả việc đình chỉ chứng chỉ hành nghề có thời hạn. Hơn nữa, Nghị định dựa trên các hành vi vi phạm được quy định một cách mơ hồ và thiếu rõ ràng liên quan đến hoạt động nghề nghiệp của luật sư, như các hành vi “xúc phạm danh dự” cơ quan công quyền, “ảnh hưởng đến hình ảnh và uy tín” của nghề luật sư hoặc “xúi giục” khiếu nại trái pháp luật.

Đe dọa, can thiệp bất chính và hạn chế quyền tự do biểu đạt

Sự thiếu minh xác trong các quy định này tạo ra nguy cơ rất lớn về việc diễn giải tùy tiện và áp dụng có chọn lọc, đặc biệt đối với các luật sư tham gia các vụ án nhạy cảm về chính trị liên quan đến nhân quyền, tranh chấp đất đai, môi trường, chống tham nhũng hoặc chỉ trích cơ quan công quyền. Tổ chức Lawyers for Lawyers quan ngại rằng Nghị định này tạo ra nguy cơ nghiêm trọng về việc đe dọa, áp dụng tùy tiện và can thiệp bất chính vào hoạt động nghề nghiệp của luật sư. Theo Nghị định, những hành vi thuộc phạm vi hoạt động đại diện pháp lý thông thường — bao gồm phát biểu tại tòa, bình luận pháp lý công khai hoặc hỗ trợ thân chủ thực hiện khiếu nại đối với cơ quan công quyền — có thể bị quy kết thành hành vi vi phạm hành chính.

Điều này tạo ra hiệu ứng răn đe nghiêm trọng đối với toàn bộ giới luật sư và có nguy cơ thúc đẩy tình trạng tự kiểm duyệt trong hoạt động nghề nghiệp, đặc biệt đối với những luật sư đại diện cho các thân chủ nhạy cảm về chính trị hoặc tham gia các vụ việc liên quan đến nhân quyền. Mối quan ngại này đặc biệt nghiêm trọng trong các tranh chấp có liên quan đến chính quyền địa phương. Việc trao quyền cho chính quyền hành pháp và công an cấp địa phương đình chỉ giấy phép hành nghề khiến luật sư phải chịu sự giám sát của chính những cơ quan mà họ có thể phải đối đầu trước tòa án, tạo ra xung đột lợi ích mang tính cấu trúc và làm suy yếu tính độc lập nghề nghiệp.

Do đó, các quy định này dường như không tương thích với các tiêu chuẩn quốc tế bảo đảm rằng luật sư phải được phép thực hiện chức năng nghề nghiệp của mình mà không bị đe dọa, sách nhiễu hoặc can thiệp bất chính, bao gồm cả Các Nguyên tắc Cơ bản của Liên Hiệp Quốc về Vai trò của Luật sư.

Nguyên tắc bảo mật quan hệ luật sư – thân chủ và nguyên tắc không đồng nhất luật sư với thân chủ

Nghị định này cũng có nguy cơ làm suy yếu các bảo đảm căn bản bảo vệ mối quan hệ giữa luật sư và thân chủ, bao gồm nguyên tắc bảo mật thông tin giữa luật sư và thân chủ, cũng như nguyên tắc rằng luật sư không bị đồng nhất với thân chủ hoặc với các quan điểm, mục tiêu hay vụ việc của thân chủ mà họ đại diện.

Đặc biệt đáng lo ngại là các quy định cho phép tịch thu tang vật, phương tiện bị cho là được sử dụng để thực hiện hành vi vi phạm hành chính. Trên thực tế, các biện pháp này có thể trở thành cái cớ để cơ quan công quyền kiểm tra hồ sơ của tổ chức hành nghề luật sư, can thiệp vào chiến lược bào chữa hoặc giám sát các trao đổi mang tính bảo mật giữa luật sư và thân chủ.

Nghị định này cũng làm dấy lên quan ngại khi đặt ra chế tài đối với luật sư với cáo buộc “xúi giục” thân chủ khiếu nại, tham gia biểu tình hoặc phản đối các hành động của nhà nước. Những quy định như vậy có nguy cơ quy trách nhiệm cho luật sư đối với các hành vi, quan điểm hoặc lập trường chính trị của chính thân chủ mà họ đại diện.

Sự xói mòn tính độc lập và quyền tự quản nghề nghiệp

Một quan ngại lớn khác là việc chuyển giao thẩm quyền kỷ luật ra khỏi các tổ chức nghề nghiệp pháp lý và trao cho chính quyền hành pháp cùng cơ quan công an cấp xã. Bằng việc trao quyền xử phạt rộng lớn cho các cơ quan địa phương, Nghị định này đang đẩy hoạt động giám sát nghề luật sư ngày càng nằm dưới sự kiểm soát trực tiếp của nhánh hành pháp.

Nghị định cũng đặt ra hàng loạt nghĩa vụ báo cáo và giám sát đối với hoạt động quản trị, hoạt động chuyên môn và chức năng đào tạo của các đoàn luật sư. Sự gia tăng kiểm soát hành chính này có nguy cơ làm suy yếu tính độc lập về thể chế của các đoàn luật sư và hạn chế khả năng hoạt động như những tổ chức nghề nghiệp tự quản, có khả năng độc lập điều tiết và bảo vệ nghề luật sư.

Những diễn biến này dường như khó có thể dung hòa với các tiêu chuẩn quốc tế vốn thừa nhận tầm quan trọng của cơ chế tự quản nghề nghiệp và vai trò của các đoàn luật sư độc lập trong việc bảo vệ tính liêm chính nghề nghiệp cũng như bảo vệ luật sư khỏi sự can thiệp bất chính.

Bối cảnh sách nhiễu có hệ thống đối với giới luật sư tại Việt Nam

Nghị định này cần được nhìn nhận trong bối cảnh rộng lớn hơn của những hạn chế kéo dài đối với tính độc lập của giới luật sư và nền tư pháp tại Việt Nam. Trong nhiều năm qua, các luật sư đại diện cho những người bất đồng chính kiến, nhà báo, nhà bảo vệ nhân quyền, cộng đồng tôn giáo thiểu số, nhà hoạt động về quyền đất đai và các thân chủ nhạy cảm về chính trị khác đã thường xuyên bị sách nhiễu, đe dọa, theo dõi, xử lý kỷ luật, bắt giữ tùy tiện và truy tố hình sự. Điều này đã tạo ra hiệu ứng răn đe nghiêm trọng, khiến chỉ còn một số rất ít luật sư tại Việt Nam sẵn sàng tham gia các vụ việc như vậy.

Ngoài ra, các diễn biến pháp lý và chính sách gần đây cũng cho thấy xu hướng ngày càng gia tăng việc tập trung quyền kiểm soát nghề luật sư vào nhánh hành pháp. Những diễn biến đó bao gồm Nghị định 121/2025 chuyển giao thẩm quyền cấp phép hành nghề luật sư cho chính quyền cấp tỉnh; các đề xuất hình sự hóa luật sư nếu không tố giác thân chủ bị cho là đang chuẩn bị phạm tội; và việc xây dựng mô hình thí điểm “luật sư công”, theo đó sĩ quan công an, quân đội và các nhân sự gắn với nhà nước có thể hành nghề luật sư trong một cơ chế riêng biệt.

Lời kêu gọi hành động

Trước những quan ngại nêu trên, tổ chức Lawyers for Lawyers đã chia sẻ quan điểm của mình với các bên liên quan, kêu gọi họ thúc giục Chính phủ Việt Nam hủy bỏ hoặc sửa đổi căn bản Nghị định 109/2026, đồng thời bảo đảm rằng luật sư có thể thực hiện chức năng nghề nghiệp của mình mà không bị đe dọa, sách nhiễu, trả đũa hoặc lo sợ bị can thiệp.

LAWYERS FOR LAWYER

Nguồn: Luật sư Đặng Đình Mạnh (trang Facebook)