Ngày 3/11 cho thấy quyền lực có thể thay đổi mà không cần thay đổi chế độ bằng bạo lực; chính sách có thể bị sửa mà không cần chờ người lãnh đạo qua đời; và người dân có thể trừng phạt nhà cầm quyền bằng một lá phiếu thay vì bằng một cuộc nổi dậy. Đó mới là điều đáng suy ngẫm.
Nguyễn Đình Thắng
Cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ngày 3/11/2026 tại Hoa Kỳ trước hết là chuyện của người Mỹ. Nhưng khi nước Mỹ vẫn là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam, khi quan hệ thương mại Việt–Mỹ đang đứng trước những cuộc điều tra có thể dẫn tới các mức thuế mới, và khi Hà Nội đã hơn một năm thương lượng với Washington mà vẫn chưa hoàn tất một thỏa thuận thương mại, thì kết quả lá phiếu Mỹ đương nhiên có ý nghĩa vượt ra ngoài biên giới Hoa Kỳ.
Câu hỏi đặt ra: Việt Nam có nên mừng trước chiến thắng lớn của Đảng Dân chủ?
Câu trả lời ngắn gọn là: có thể mừng, nhưng không nên mừng quá sớm! Điều đáng mừng hơn cả ở đây không phải một đảng thắng và một đảng thua, mà là cơ chế chính trị Mỹ vừa chứng minh một lần nữa rằng quyền lực có thể được điều chỉnh bằng lá phiếu, và rằng một tổng thống dù mạnh đến đâu cũng có thể bị cử tri dựng lại những hàng rào kiểm soát giữa nhiệm kỳ.
Kết quả ngày 3/11 là một thất bại lớn đối với Tổng thống Donald Trump và Đảng Cộng hòa. Đảng Dân chủ giành lại quyền kiểm soát cả Hạ viện lẫn Thượng viện, thậm chí chiến thắng tại một số địa bàn vốn được xem là thành trì của Cộng hòa. Reuters gọi đây là một sự bác bỏ mạnh mẽ đối với Trump; Kansas bầu thượng nghị sĩ Dân chủ đầu tiên trong gần một thế kỷ, trong khi Dân chủ còn giành ghế Thượng viện tại South Carolina và Texas.
Nhưng ý nghĩa sâu hơn của cuộc bầu cử không nằm ở màu xanh hay màu đỏ.
Nó nằm ở lá phiếu.
Năm 2024, người Mỹ trao lại Nhà Trắng cho Trump và đồng thời trao cho Đảng Cộng hòa quyền kiểm soát Quốc hội. Hai năm sau, một bộ phận đáng kể chính những cử tri ấy nhìn lại kết quả của sự lựa chọn đó và nói: chúng tôi muốn thay đổi. Reuters ghi nhận cử tri đặc biệt bất mãn trước chi phí sinh hoạt, chính sách thuế quan, cuộc chiến với Iran và những tranh cãi liên quan đến cách điều hành của chính quyền. Khoảng 70% cử tri được khảo sát muốn Quốc hội kiểm soát tổng thống mạnh hơn.
Đó có lẽ mới là bài học đáng suy nghĩ nhất đối với Việt Nam.
Dân chủ không có nghĩa là cử tri bao giờ cũng lựa chọn đúng. Người dân hoàn toàn có thể lựa chọn một chính sách mà hai năm sau họ thấy không đem lại kết quả như mong muốn. Nhưng ưu thế của một thể chế dân chủ nằm ở chỗ sai lầm chính trị không nhất thiết phải kéo dài thành sai lầm lịch sử. Người dân có cơ hội sửa lại lựa chọn của mình.
Một lá phiếu không phải “tấm séc trắng” trao cho người cầm quyền bốn năm quyền muốn làm gì thì làm.
Cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ chính là một cơ chế phản hồi. Hai năm trước cử tri có thể nói “Yes”; hai năm sau họ có quyền nói “No”. Và hai năm nữa, họ lại có quyền đánh giá những người hôm nay vừa được trao quyền.
Đó là sức mạnh của lá phiếu khi nó thực sự có khả năng làm thay đổi quyền lực.
Một diễn biến ngay trước ngày bầu cử càng làm nổi bật ý nghĩa ấy.
Chính quyền Trump yêu cầu California tách riêng và chưa kiểm đếm hơn 20.000 phiếu bầu qua thư của những cử tri mà chính quyền liên bang nghi ngờ có thể không phải công dân Mỹ. Vụ việc được đưa lên tận Tối cao Pháp viện.
Nhưng ngày 2/11, Tối cao Pháp viện bác yêu cầu khẩn cấp của chính quyền Trump. Không một thẩm phán nào công khai phản đối quyết định này. Reuters cũng lưu ý rằng các nghiên cứu và kiểm toán tiểu bang cho thấy việc người không đủ tư cách, kể cả người không phải công dân, bỏ phiếu là rất hiếm.
Điều đáng chú ý là Tối cao Pháp viện hiện có đa số bảo thủ và trong đó có những thẩm phán do chính Trump bổ nhiệm.
Nói cách khác, câu chuyện không đơn giản là “Dân chủ chống Cộng hòa”. Nó phản ánh một nguyên tắc lớn hơn: những thiết chế của nhà nước không đương nhiên phải phục tùng người đã đưa một số thành viên của chúng lên vị trí quyền lực.
Tổng thống có quyền kiện. Chính quyền liên bang có quyền đưa ra chứng cứ. California có quyền phản bác. Tòa án có quyền phán quyết. Và cuối cùng, phiếu của công dân hợp lệ phải được kiểm đếm.
Đó là tam quyền phân lập khi nó vận hành trong thực tế, chứ không chỉ nằm trong sách giáo khoa.
Từ tháng 1/2027, nước Mỹ bước vào giai đoạn “divided government” – chính quyền bị chia sẻ giữa Nhà Trắng của Trump và Quốc hội do phe Dân chủ kiểm soát.
Điều đó không khiến Trump mất quyền lực. Ông vẫn là tổng thống, vẫn chỉ huy hành pháp, vẫn có quyền phủ quyết luật và vẫn sở hữu những quyền hạn đáng kể về thương mại và đối ngoại.
Nhưng sân chơi đang thay đổi.
Hạ viện có thể mở điều tra, triệu tập quan chức và yêu cầu cung cấp tài liệu. Thượng viện có thể ngăn chặn nhiều đề cử quan trọng của tổng thống. Quốc hội có thể sử dụng quyền ngân sách, quyền lập pháp và quyền giám sát để buộc Nhà Trắng phải thương lượng. Reuters nhận định Quốc hội mới sẽ có khả năng điều tra chính quyền Trump và buộc Nhà Trắng nhượng bộ trong những dự luật lớn.
Đối với thương mại, cần tránh một ngộ nhận: Quốc hội Dân chủ không thể sáng hôm sau tuyên bố xóa toàn bộ thuế quan của Trump.
Hiến pháp Mỹ trao quyền điều tiết thương mại và đánh thuế cho Quốc hội, nhưng qua nhiều thập niên Quốc hội đã ủy quyền một phần đáng kể quyền này cho tổng thống, trong đó có Section 232 của Trade Expansion Act 1962 và Section 301 của Trade Act 1974.
Muốn thu hồi hoặc hạn chế những quyền ấy cần sửa luật; Trump có thể phủ quyết và phe Dân chủ hiện không có đa số hai phần ba để dễ dàng vượt quyền phủ quyết. Reuters đã cảnh báo ngay trước bầu cử rằng ngay cả một chiến thắng của Dân chủ cũng không đồng nghĩa thuế quan của Trump lập tức biến mất.
Nhưng từ nay, Trump sẽ khó sử dụng chính sách thương mại mà không gặp sự giám sát và phản biện mạnh hơn từ Quốc hội.
Và chính sự thay đổi ấy mới liên quan trực tiếp đến Việt Nam.
Việt Nam đang ở một thời điểm đặc biệt nhạy cảm trong quan hệ kinh tế với Hoa Kỳ.
Trong hơn một năm qua, Hà Nội và Washington liên tục thương lượng về một thỏa thuận thương mại mới. Phía Việt Nam nhiều lần phát tín hiệu rất lạc quan. Tháng 9, trong cuộc phỏng vấn Bloomberg tại New York, Tô Lâm nói hai nước đã ở “rất gần” một thỏa thuận và những vấn đề chính về cơ bản đã được giải quyết.
Đến tháng 10, phía Việt Nam nói đã gửi những bình luận cuối cùng sang Washington và về cơ bản các cuộc thương lượng đã gần hoàn tất. Nhưng Reuters ghi nhận một chi tiết rất đáng chú ý: phía Mỹ thận trọng hơn hẳn phía Việt Nam.
Đây chính là biểu hiện của một sự “lệch pha” giữa sự sốt ruột của Hà Nội và sự thận trọng của Washington.
Lý do không khó hiểu. Thặng dư thương mại của Việt Nam với Mỹ đã lên tới mức rất lớn. Washington còn nghi ngờ Việt Nam có thể trở thành điểm trung chuyển hàng hóa Trung Quốc nhằm tránh thuế Mỹ. Đồng thời, Mỹ đã mở ba cuộc điều tra liên quan tới các thực hành thương mại của Việt Nam. Một hồ sơ đã dẫn tới mức thuế bổ sung 12,5%; các cuộc điều tra khác về dư thừa công suất công nghiệp và bảo hộ sở hữu trí tuệ vẫn có nguy cơ tạo thêm biện pháp thương mại.
Riêng ngày 29/5, USTR chính thức mở một cuộc điều tra Section 301 đối với Việt Nam về bảo vệ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ, sau khi xếp Việt Nam vào diện “Priority Foreign Country”.
Trong bối cảnh ấy, một Quốc hội Dân chủ có thể tạo cho Việt Nam một khoảng thở chính trị, nhưng không phải một tấm giấy miễn thuế.
Quốc hội mới có thể đặt câu hỏi về tác động của thuế quan đối với chính người tiêu dùng và doanh nghiệp Mỹ; điều tra quy trình miễn trừ thuế; gây sức ép đòi hành pháp minh bạch hơn; và quan trọng nhất, mở lại cuộc tranh luận về giới hạn quyền tổng thống trong việc sử dụng thuế quan như một công cụ đối ngoại.
Điều đó có thể cải thiện môi trường thương lượng cho Hà Nội.
Nhưng Việt Nam không nên hiểu rằng Dân chủ thắng thì Section 301 hay 232 tự nhiên biến mất. Chính sách thương mại Mỹ không chỉ được quyết định bởi ý thức hệ đảng phái mà còn bởi lợi ích công nghiệp, việc làm, an ninh chuỗi cung ứng, cạnh tranh với Trung Quốc và thâm hụt thương mại.
Một nghị sĩ Dân chủ có thể chống cách Trump áp thuế tùy tiện nhưng vẫn đòi Việt Nam mở cửa thị trường, bảo vệ sở hữu trí tuệ, kiểm soát xuất xứ hàng hóa và không cho Trung Quốc mượn Việt Nam làm cửa hậu vào thị trường Mỹ.
Nếu chỉ nhìn bằng lợi ích thương mại trước mắt, Hà Nội có lý do để hài lòng. Một tổng thống bị Quốc hội đối lập kiểm soát thường có ít không gian hơn để sử dụng quyền lực kinh tế một cách đơn phương. Việt Nam có thêm đối tác để vận động tại Capitol Hill và thêm khả năng đưa những lợi ích của doanh nghiệp, nhà nhập khẩu và người tiêu dùng Mỹ vào cuộc tranh luận về thuế quan.
Nhưng nếu nhìn xa hơn, Việt Nam nên mừng vì một lý do khác.
Ngày 3/11 cho thấy quyền lực có thể thay đổi mà không cần thay đổi chế độ bằng bạo lực; chính sách có thể bị sửa mà không cần chờ người lãnh đạo qua đời; và người dân có thể trừng phạt nhà cầm quyền bằng một lá phiếu thay vì bằng một cuộc nổi dậy.
Đó mới là điều đáng suy ngẫm.
Năm 2024, hàng chục triệu người Mỹ lựa chọn Trump. Ngày 3/11/2026, nhiều người trong số họ hoặc những cộng đồng từng nghiêng về ông đã lựa chọn dựng lên một Quốc hội đối trọng với ông.
Họ không cần chứng minh rằng mình hai năm trước hoàn toàn đúng. Họ chỉ cần có quyền nói rằng: hai năm sau, chúng tôi nghĩ khác.
Một nền chính trị trưởng thành không phải là nền chính trị không phạm sai lầm. Nó là nền chính trị có cơ chế nhận ra sai lầm, sửa sai và thay người chịu trách nhiệm mà không phải phá bỏ cả hệ thống.
Bởi vậy, câu hỏi “Việt Nam có nên mừng trước kết quả bầu cử Quốc hội Mỹ?” cuối cùng có lẽ cần được trả lời trên hai tầng.
Về kinh tế, có thể mừng một nửa: áp lực thương mại đối với Việt Nam có khả năng được đặt dưới sự kiểm soát chính trị lớn hơn, nhưng Section 301, Section 232, vấn đề xuất xứ, thặng dư thương mại và nguy cơ hàng Trung Quốc chuyển tải qua Việt Nam vẫn còn nguyên.
Còn về chính trị, có một điều đáng để suy nghĩ nhiều hơn cả chuyện Trump hay Dân chủ:
Hai năm trước người dân trao quyền. Hai năm sau, chính người dân ấy có thể lấy bớt quyền trở lại.
Sức mạnh của dân chủ không nằm ở chỗ người dân luôn luôn đúng. Nó nằm ở chỗ người dân có quyền sửa cái sai của chính mình — trước khi cái sai ấy trở thành số phận của cả một dân tộc.
——————————————
Nguồn Tham Khảo:
Khủng hoảng nguy hiểm nhất của một thể chế không nhất thiết bắt đầu khi…
Các cuộc tấn công mạng đang trở thành mối đe dọa nghiêm trọng đối với…
điều quan trọng hơn, cần kíp hơn nhiều, có lẽ là câu hỏi bao giờ…
Hiến pháp bảo vệ quyền làm chủ thân thể. Luật hiến tạng bảo đảm rằng…
Có một nghịch lý khá kỳ lạ trong cách con người nhìn nhận tự do…
(VNTB) – Muốn học theo 43 nước tiên tiến, hãy trả lại cho dân những…