Sông Mekong: Ô nhiễm thạch tín ở Myanmar sẽ lan tới Việt Nam (Huỳnh Lam)
Bắt nguồn từ việc khai thác đất hiếm trái phép tại Myanmar, nồng độ thạch tín trên sông Mekong đã cao gấp chín lần ngưỡng được coi là nguy hiểm đối với sinh vật thủy sinh – một cuộc điều tra vào cuối tháng Tư mới đây cho thấy.
Quan trọng: Tình trạng ô nhiễm đang có xu hướng lan rộng tới các khu vực hạ lưu. Theo bà Pianporn Deetes thuộc nhóm vận động Rivers and Rights (Thái Lan), dòng ô nhiễm này sẽ dần lan tới Đồng bằng sông Cửu Long, đe dọa vựa lúa lớn nhất của Việt Nam.
Theo dòng sự kiện: Theo AFP, trong cuộc điều tra kể trên về tình trạng ô nhiễm trên sông Mekong tại Thái Lan, các chuyên gia đã phát hiện mức độ ô nhiễm thạch tín và kim loại nặng đáng báo động, đe dọa sức khỏe và sinh kế của hàng triệu người dân phụ thuộc vào dòng sông này.
Ông Somdet Singthong, một ngư dân Thái Lan, cho biết lượng khách hàng của ông giảm đáng kể từ khi ô nhiễm thạch tín và kim loại nặng được phát hiện tại một nhánh sông Mekong vào năm ngoái. Kết quả xét nghiệm cũng cho thấy móng tay và nước tiểu của ông chứa nồng độ thạch tín cao.
Tháng Tư vừa qua, cơ quan kiểm soát ô nhiễm của Thái Lan đã phát hiện nồng độ thạch tín lên tới 296 mg/kg trong trầm tích gần Chiang Saen. Con số này cao hơn gấp chín lần ngưỡng được coi là nguy hiểm đối với sinh vật thủy sinh. Đây cũng là lần đầu tiên loại ô nhiễm này được ghi nhận ngay giữa chính dòng sông Mekong thay vì chỉ xuất hiện tại các nhánh sông.
Phó giáo sư Wan Wiriya của Đại học Chiang Mai mô tả đây như một “quả bom hẹn giờ”, có thể làm gia tăng nguy cơ mắc ung thư và rối loạn thần kinh về lâu dài, đặc biệt là ở những nhóm dân cư dễ bị tổn thương sinh sống dựa vào dòng sông.
Giới chức Thái Lan khuyến cáo người dân không nên ăn các loại động vật có vỏ từ sông hoặc nội tạng cá sông. Tuy nhiên, nhiều cư dân cho biết họ không đủ khả năng chi trả cho các nguồn thực phẩm an toàn hơn.
Các chuyên gia nhận định nguyên nhân chính của tình trạng ô nhiễm này là hoạt động khai thác đất hiếm trái phép tại Myanmar. Cuộc nội chiến kéo dài ở đây đã dẫn tới tình trạng khai thác tài nguyên thiếu kiểm soát.
Ủy hội Sông Mekong (Mekong River Commission – MRC) mà Việt Nam là thành viên cho biết đang tăng cường giám sát và hợp tác khu vực. Tuy nhiên, cả Myanmar và Trung Quốc, hai nước có ảnh hưởng then chốt đến việc khai thác đất hiếm tại Myanmar, đều không phải là thành viên của cơ quan này.
Bối cảnh: Đồng bằng sông Cửu Long có vai trò chủ lực trong an ninh lương thực Việt Nam, hàng năm đóng góp hơn 50% sản lượng lúa và hơn 90% lượng gạo xuất khẩu.
Tuy nhiên, trong nhiều năm trở lại đây, khu vực này đang hứng chịu nhiều sức ép môi trường như sụt lún, sạt lở, hạn hán, xâm nhập mặn, cùng tình trạng suy giảm nguồn phù sa và nước nghiêm trọng. Nguyên nhân bắt nguồn từ biến đổi khí hậu làm nước biển dâng, việc xây dựng đập thủy điện trên sông Mekong, cùng với hoạt động khai thác cát và nước ngầm quá mức.
Myanmar là một trong những nguồn cung cấp đất hiếm quan trọng cho Trung Quốc. Đây là nguyên liệu không thể thiếu trong nhiều ngành công nghệ cao toàn cầu, bao gồm sản xuất điện thoại thông minh, tua-bin gió, xe điện, v.v.
Tháng 1/2026, sau nhiều lần thúc đẩy hợp tác từ MRC, Myanmar đã đồng ý hợp tác cùng Thái Lan trong việc giám sát và đánh giá tình trạng ô nhiễm trên dòng sông này.