Dân chủ suy giảm khắp thế giới, toàn trị trở nên tinh vi và linh hoạt, còn xã hội Việt Nam đang chuyển động nhanh. Giữa bối cảnh này, Việt Nam đứng trước câu hỏi sống còn: làm thế nào cải cách thể chế để vừa duy trì ổn định, vừa mở ra cơ hội phát triển lâu dài? Bài viết phân tích nghịch lý và lộ trình khả thi.
1. Dân chủ trong thời khắc suy thoái: từ cảnh báo cổ đại đến hỗn loạn đương đại
Hai nghìn năm trước, Plato đã cảnh báo rằng dân chủ dễ tự hủy: khi tự do bị đẩy đến cực điểm, xã hội rơi vào hỗn loạn, và một “người mạnh mẽ” sẽ xuất hiện để “lập lại trật tự”. Nghe như lời tiên tri cho thế kỷ XXI. Những nền dân chủ từng vững vàng nhất nay đối mặt với sự hoài nghi của chính công dân mình. Tầng lớp trung lưu bất mãn vì bất bình đẳng; truyền thông mất vai trò “người gác cổng” thông tin; mạng xã hội khuếch đại phẫn nộ; còn hệ thống chính trị lỗi thời không theo kịp tốc độ của thời đại số.
Một loạt cuộc khủng hoảng liên tiếp—khủng hoảng tài chính 2008, di cư 2015, Covid-19, chiến tranh Nga–Ukraine—đã phá vỡ ảo tưởng dài lâu rằng trật tự tự do là “đích đến lịch sử”. Dân chủ nở rộ sau Chiến tranh Lạnh nhưng lại bước vào suy thoái chỉ 15 năm sau: theo nhiều bộ chỉ số, hơn nửa dân số thế giới đang sống trong các thể chế phi tự do. Thời kỳ hậu-sự thật cũng làm trầm trọng thêm sự phân rã: cử tri nghe theo cảm xúc hơn lý trí, còn lời nói dối lan nhanh hơn sự thật gấp nhiều lần.
Không hiện tượng nào biểu tượng hơn sự trỗi dậy của Donald Trump. Ông không tạo ra sự bất mãn; ông chỉ biến nó thành dự án chính trị. Trumpism (chủ nghĩa Trump) lan rộng như một mô hình “phản tinh hoa”, từ Mỹ đến châu Âu và châu Mỹ Latin, chứng minh rằng đe dọa với dân chủ đến từ bên trong, không phải từ kẻ thù bên ngoài. Kinh tế trì trệ, văn hóa bản địa hồi sinh, và niềm tin vào thể chế xuống dốc biến dân chủ từ “ý tưởng vĩ đại” thành “cơ chế kẹt”.
Điều đáng lo hơn: “câu chuyện lớn” của dân chủ—tự do, pháp quyền, thị trường—không còn đủ sức hấp dẫn. Thế giới cần một câu chuyện mới, nhưng chưa ai viết được.
2. Sự trỗi dậy của toàn trị mềm: mô hình Trung Quốc–Việt Nam và nghịch lý hiệu quả
Trong khi phương Tây vật lộn với rối loạn nội sinh, một mô hình khác đang âm thầm củng cố quyền lực: toàn trị mềm. Nếu toàn trị cổ điển dùng bạo lực thô, toàn trị mềm dùng công nghệ, quản lý hành vi và tính toán hệ thống. Không cần trại tập trung công khai hay cảnh sát mật, nhưng năng lực kiểm soát lại sâu và khéo léo hơn.
Trung Quốc là kiến trúc hoàn chỉnh nhất: hệ sinh thái giám sát quần chúng, kiểm soát mạng xã hội, nền kinh tế lớn thứ hai thế giới, và một nhà nước mạnh tự tin vào mô hình riêng. Việt Nam là biến thể linh hoạt hơn: ít cứng rắn hơn về công cụ, tuyên truyền mềm dẻo, kiên trì nhưng không kém hiệu quả trong định hình dư luận và trấn áp có chọn lọc. Dưới mô hình này, nhà nước đảm bảo hai điều: tăng trưởng đủ cao để duy trì sự chấp nhận xã hội, và ổn định chính trị đủ vững để không xuất hiện đối trọng.
Trong bối cảnh dân chủ phương Tây hỗn loạn, mô hình toàn trị mềm lại có sức hấp dẫn mới: hiệu quả ngắn hạn, không cần tranh cãi chính trị, và tránh được sự phân cực kiểu Mỹ. Nhưng sức hấp dẫn này chứa đựng nghịch lý. Cải cách kinh tế sâu—điều cần thiết để vượt qua bẫy thu nhập trung bình—không thể diễn ra trong môi trường thiếu minh bạch, thiếu cạnh tranh ý tưởng, và thiếu cơ chế phản hồi từ xã hội. Toàn trị mềm mạnh về huy động nguồn lực, nhưng yếu về sửa sai. Mạnh về tăng trưởng giai đoạn đầu, nhưng yếu khi bước vào giai đoạn sáng tạo và đổi mới.
Việt Nam đang đứng giữa hai lực kéo trái ngược: một xã hội trẻ, năng động, hội nhập, muốn cạnh tranh toàn cầu; và một hệ thống chính trị có cấu trúc ưu tiên kiểm soát hơn khuyến khích sáng tạo. Điều này tạo ra “vùng đệm ổn định”: không quá khủng hoảng để thay đổi, cũng không đủ đột phá để bứt lên. Nhiều người cho rằng cải cách phi dân chủ là tất yếu. Nhưng sự tất yếu đó chỉ đúng trong giai đoạn đầu phát triển—không đúng cho giai đoạn vượt ngưỡng.
Trong thể chế toàn trị mềm, dân chủ không chỉ suy thoái; nó bị thu nhỏ đến mức “rỗng chức năng”. Không gian công cộng vẫn tồn tại, nhưng bị giới hạn chặt. Báo chí tồn tại, nhưng như chiếc van giảm áp. Xã hội dân sự tồn tại, nhưng như công cụ thực thi nhiệm vụ. Dân chủ không chết; nó bị “thủ công hóa”.
3. Ngã rẽ của Việt Nam: suy thoái hay tái sinh?
Dân chủ toàn cầu đang ở thời điểm nghiêng ngả, nhưng điều đó không đồng nghĩa với cái chết. Lịch sử của dân chủ là lịch sử của khủng hoảng nối tiếp tái tạo. Sau nội chiến Mỹ là thời kỳ cải cách. Sau chủ nghĩa phát xít châu Âu là làn sóng dân chủ thứ ba. Thế giới đã nhiều lần ngỡ dân chủ sụp đổ hoàn toàn—và nhiều lần sai.
Việt Nam đứng trước ba kịch bản.
Kịch bản 1: Tiếp tục mô hình toàn trị mềm, tăng trưởng chậm lại.
Đây là con đường ít rủi ro nhất về chính trị nhưng nhiều rủi ro nhất về kinh tế. Khi động lực nhân khẩu học suy yếu và mô hình tăng trưởng dựa vào vốn–lao động cạn dần, thiếu cải cách thể chế sẽ khiến Việt Nam mắc kẹt trong “bẫy ổn định”: không suy sụp nhưng mãi không bứt lên.
Kịch bản 2: Mở rộng minh bạch và pháp quyền mà không dân chủ hóa toàn diện.
Đây là con đường của nhiều nước Đông Á thành công trước đây. Minh bạch hóa dữ liệu công, cải cách tư pháp, chống tham nhũng có hệ thống, và tăng trách nhiệm giải trình ở cấp địa phương có thể tạo ra hiệu ứng kép: củng cố chính danh và thúc đẩy đổi mới kinh tế.
Kịch bản 3: Dân chủ hóa từng phần, có kiểm soát.
Kịch bản này không có nghĩa chuyển sang đa đảng, mà là mở rộng không gian cho thảo luận công, thể chế hóa các cơ chế phản hồi và giải quyết xung đột. Sức ép xã hội và quốc tế ngày càng tăng khiến mô hình này không còn xa vời.
Trong cả ba kịch bản, điểm mấu chốt không phải “Việt Nam có dân chủ hóa hay không” mà là Việt Nam có dám nâng cấp mô hình phát triển hay không. Dân chủ có thể không phải mục tiêu cấp bách, nhưng minh bạch, pháp quyền và kiểm soát quyền lực là điều kiện tiên quyết để Việt Nam vượt qua trạng thái “dở dang thể chế”.
Trong một thế giới nơi dân chủ lẫn toàn trị đều đang trải qua phép thử sinh tử, Việt Nam có cơ hội hiếm hoi: không nhất thiết phải chọn mô hình cũ của phương Tây hay mô hình kiểm soát khép kín của Trung Quốc, mà có thể thiết kế một hướng đi phù hợp với đặc thù chính trị và tham vọng phát triển của mình.
Dân chủ không chết; nó chỉ đang chuyển hóa. Và những quốc gia thành công sẽ là những nơi nhận ra điều đó sớm nhất.
Ngô Tràng An
(21/01/2026)
