Đảng Đề Xuất Tầm Nhìn Đến Năm 2130, Nhưng Ai Lo Sinh Kế Hôm Nay? (Trần Đông A)

by Việt Thắng | 13/10/2026

Sau Hội nghị Trung ương 4 khóa XIV, nhịp hoạt động của bộ máy dường như được khuấy đặc: nghị quyết, quy định, đề cương, kế hoạch học tập và hội nghị quán triệt nối tiếp nhau. Trong khi đó, thời gian của người dân được tính bằng những hạn trả tiền thuê nhà, những kỳ thanh toán nợ và khoản chi cho bữa ăn ngày mai.

*********

Giữa hai nhịp sống nói trên, câu hỏi cần đặt ra là: định hướng tới năm 2130 sẽ giúp gì cho một gia đình đang mất sức mua, một cửa hàng chật vật giữ khách hay một doanh nghiệp nhỏ đang thiếu tiền trả lương?

Theo VietNamNet, Nghị quyết số 28 thông qua nội dung nhiều văn kiện; trong đó có đề cương chi tiết báo cáo tổng kết giai đoạn 1930–2030 và định hướng phát triển dưới sự lãnh đạo của Đảng cho giai đoạn 2030–2130. Hội nghị toàn quốc ngày 16/10 dự kiến quán triệt tám chuyên đề (1). Cần nói chính xác: đây là đề cương báo cáo tổng kết và định hướng, chưa phải một kế hoạch phát triển trăm năm đã hoàn chỉnh. Nhưng việc đặt tương lai đất nước trong một khuôn khổ lãnh đạo kéo dài tới năm 2130 vẫn làm nảy sinh vấn đề lớn về quyền lựa chọn của các thế hệ mai sau.

Một quốc gia phải nghĩ xa về khí hậu, dân số, năng lượng và công nghệ. Tuy nhiên, tương lai càng bất định, chiến lược càng cần khả năng sửa đổi và sự tham gia của xã hội. Định hướng trăm năm có giá trị gì khi giúp xây dựng những năng lực ấy? Nó trở nên đáng ngờ khi sự trường tồn của tổ chức cầm quyền được coi như tiền đề mặc định, còn người dân chủ yếu được yêu cầu học tập, quán triệt và thực hiện. Những người sẽ sống trong năm 2130 phải có quyền lựa chọn con đường của họ. Thế hệ hôm nay có trách nhiệm tạo điều kiện cho những quyền lựa chọn ấy.

Trước mắt, trách nhiệm của Tô Lâm và bộ máy dưới quyền phải được đo bằng sức mua, sinh kế, an toàn và khả năng chống chịu của người dân. Không ai có thể trả tiền thuốc cho một bệnh nhân ốm nặng bằng một đề cương cho thế kỷ sau. Một cửa hàng đóng cửa hôm nay cũng không được cứu bởi lời hứa thịnh vượng dành cho những thế hệ chưa ra đời.

Tăng trưởng đi vào cuộc sống bằng đường nào?

Reuters ngày 3/10 dẫn số liệu chính thức: GDP quý III tăng 9,95% so với cùng kỳ, trong khi giá tiêu dùng tháng 9 tăng 5,08%; nhập siêu chín tháng đạt 19,42 tỷ USD (2). Những con số ấy đặt tăng trưởng mạnh bên cạnh sức ép giá cả và cán cân thương mại. Vì vậy, không thể chỉ từ vài cảnh phố đìu hiu mà phủ nhận toàn bộ hoạt động kinh tế; nhưng cũng không thể dùng tốc độ GDP để kết luận đời sống mọi tầng lớp đều được cải thiện.

GDP đo tổng sản lượng, còn người dân sống bằng thu nhập có thể sử dụng sau khi thanh toán các chi phí thiết yếu. Một khu vực xuất khẩu tăng nhanh có thể cùng tồn tại với tiểu thương thiếu khách. Dự án lớn có thể làm tăng đầu tư trong lúc một xưởng nhỏ thiếu vốn lưu động. Lạm phát tác động khác nhau tùy cơ cấu chi tiêu: gia đình dành phần lớn thu nhập cho thực phẩm, nhà ở và đi lại có thể chịu áp lực nặng hơn mức bình quân gợi ra.

Bởi thế, câu hỏi về tăng trưởng phải đi tiếp đến phân phối thành quả. Tiền lương thực tế thay đổi thế nào? Người lao động có việc làm ổn định hay phải tăng giờ làm để giữ mức sống? Doanh nghiệp trong nước nhận được bao nhiêu cơ hội từ các dự án và chuỗi sản xuất mới? Nếu thiếu những câu trả lời này, thành tích tăng trưởng dễ trở thành một bức tranh nhìn từ trên cao, bỏ sót những người đang hụt hơi ở bên dưới.

Những phản ánh về hàng vạn các sạp hàng tại những thành phố lớn treo biển sang nhượng và doanh nghiệp nhỏ ngắc ngoải cần được khảo sát nghiêm túc. Biển sang nhượng riêng lẻ chưa chứng minh được sự suy kiệt của cả nền kinh tế; nó có thể phản ánh thay đổi vị trí, mô hình kinh doanh hoặc cạnh tranh thương mại điện tử. Nhưng chính quyền phải công bố dữ liệu đủ chi tiết để phân biệt tái cơ cấu với mất sinh kế: số cơ sở thực sự hoạt động, thời gian ngừng kinh doanh, lao động mất việc, chi phí mặt bằng và khả năng tiếp cận vốn. Người dân cần một chẩn đoán có thể kiểm tra, thay vì những lời trấn an tổng quát.

Sức ép giá cả cần được đánh giá bằng dữ liệu từng nhóm. Hôm nay giá xăng ở Hà Nội đã lên đến 30 ngàn đồng /1lit và nhiều nhóm hàng thiết yếu khác, như trứng, rau quả và các loại thịt, cũng đua nhau đội giá. Những thông tin lan truyền về các đợt tăng giá khác cần được đối chiếu với thời điểm, địa bàn và loại hàng cụ thể. Nhưng câu hỏi về chính sách không thể trì hoãn: thu nhập của nhóm dễ tổn thương có theo kịp chi phí sinh hoạt không, và biện pháp nào đang bảo vệ họ?

Vốn cho ai, cứu trợ đến đâu?

Reuters ngày 7/10 đưa tin các ngân hàng Việt Nam dự kiến huy động gần 7 tỷ USD qua bán cổ phần đến cuối năm sau. Bài viết đồng thời nêu sức ép vốn do tín dụng tăng nhanh và rủi ro nợ xấu bất động sản; Fitch nhận định vốn mới có thể nhanh chóng được sử dụng cho cho vay nên khó cải thiện đáng kể mức vốn hóa của nhiều ngân hàng (3). Huy động vốn là cần thiết, nhưng khả năng gọi thêm tiền không tự nó bảo đảm chất lượng phân bổ nguồn lực.

Nếu nguồn vốn tiếp tục ưu tiên các dự án có tài sản thế chấp lớn, trong khi doanh nghiệp nhỏ có đơn hàng nhưng thiếu tài sản bảo đảm khó vay, tăng trưởng tín dụng chưa chắc nuôi dưỡng được nền sản xuất rộng khắp. Cần biết ai nhận vốn, rủi ro được kiểm soát ra sao và tổn thất cuối cùng do ai gánh chịu. Thành công của những tập đoàn lớn không thể thay thế sức khỏe của hàng triệu cơ sở kinh doanh tạo việc làm tại địa phương.

Cũng cần ghi nhận chính sách hỗ trợ đã được đề xuất. Reuters ngày 10/8 đưa tin Chính phủ dự kiến trình Quốc hội phương án giảm 30% thuế thu nhập cho hộ kinh doanh và doanh nghiệp siêu nhỏ đáp ứng ngưỡng doanh thu, áp dụng năm 2026–2027 (4). Bản tin này phản ánh một đề xuất tại thời điểm đó, chưa đủ để xác nhận tình trạng thực thi hiện nay. Chính khoảng cách từ đề xuất đến người thụ hưởng là điều phải làm rõ.

Giảm thuế thu nhập có ích với cơ sở có thu nhập chịu thuế. Với người đang lỗ hoặc thiếu dòng tiền, vấn đề cấp bách có thể là tiền thuê, công nợ và chi phí duy trì hoạt động. Hỗ trợ cần đến đúng nơi, đúng lúc, bằng thủ tục mà người kinh doanh nhỏ có thể thực hiện. Kết quả phải được công bố: bao nhiêu cơ sở nhận hỗ trợ, bao nhiêu việc làm được giữ lại, và khoản hỗ trợ có thực sự giảm gánh nặng hay chỉ thêm hồ sơ.

Hội nghị TƯ-4 đồng thời đề cập việc đảng viên tham gia đầu tư, kinh doanh (1). Câu hỏi quản trị ở đây là bảo đảm cạnh tranh công bằng và kiểm soát xung đột lợi ích. Người có ảnh hưởng tới đất đai, giấy phép hoặc phân bổ nguồn lực phải chịu giám sát chặt chẽ khi lợi ích kinh doanh liên quan đến phạm vi quyền lực của mình. Khuyến khích làm giàu cần phải đi cùng hàng rào ngăn đặc quyền chuyển thành lợi thế thương mại.

An toàn của người dân là thước đo năng lực nhà nước

Đời sống còn bị đe dọa bởi những cú sốc ngoài thị trường. AP ngày 9/10 phản ánh lũ lụt tại Huế và Đà Nẵng, hoạt động sơ tán, cứu hộ và nguy cơ sạt lở. Bài nhấn mạnh vai trò của cảnh báo sớm, bảo vệ hạ tầng và chuẩn bị trước thiên tai (5). Không chính quyền nào ngăn được mọi trận mưa cực đoan, nhưng chất lượng quản trị quyết định mức độ thiệt hại và tốc độ phục hồi.

Một gia đình có thể mất nhà, công cụ lao động và nguồn thu trong cùng một đợt lũ. Cứu trợ khẩn cấp phải nối với khôi phục sinh kế, trường học, y tế và khả năng chống chịu lần sau. Với một định hướng tới thế kỷ XXII, thích ứng khí hậu đáng lẽ phải hiện diện rõ trong ngân sách và trách nhiệm thực thi hôm nay. Người dân cần biết khoản đầu tư nào giúp họ an toàn hơn, và ai chịu trách nhiệm khi cảnh báo hoặc hạ tầng không đáp ứng yêu cầu.

Môi trường chiến lược xung quanh Việt Nam cũng đang thay đổi. Reuters ngày 6/10 đưa tin ảnh vệ tinh cho thấy máy bay huấn luyện có khả năng tiến công hạng nhẹ và phương tiện hỗ trợ tại cơ sở Trung Quốc–Lào ở Ban Keun (6). Khoảng cách từ cơ sở này đến tỉnh Hà Tĩnh chưa đầy 200 cây số. The Guardian ngày 7/10 cũng lưu ý giới hạn năng lực hiện tại của cơ sở huấn luyện này và một kết luận về mối đe dọa quân sự tức thời đối với Việt Nam là biến số cần được đánh giá kỹ (7).

Liên hệ với sinh kế nằm ở năng lực chống chịu quốc gia. Một nền kinh tế dễ tổn thương trước giá năng lượng, biến động thị trường và đứt gãy nguồn cung sẽ có ít dư địa hơn khi môi trường an ninh xấu đi. Bảo vệ đất nước đòi hỏi doanh nghiệp đủ sức tồn tại, người lao động đủ năng lực thích nghi và xã hội đủ tin cậy để phối hợp khi có khủng hoảng. Sức mạnh ấy cần được gây dựng trong cuộc sống thường ngày bây giờ, chứ không phải chờ đến thế kỷ sau.

Quán triệt nhanh, giải trình phải cụ thể

Những khó khăn hiện nay không bắt đầu từ Hội nghị Trung ương 4. Cũng không thể quy mọi cú sốc quốc tế hay thiên tai cho người đứng đầu. Nhưng Tô Lâm và đội ngũ lãnh đạo phải chịu trách nhiệm về cách nhận diện, lựa chọn ưu tiên và xử lý chúng. Quyền lực càng tập trung, trách nhiệm càng phải rõ; không thể tập trung quyền quyết định rồi phân tán trách nhiệm khi kết quả không đạt.

Kế hoạch học tập tám chuyên đề cho thấy bộ máy có khả năng tổ chức truyền đạt xuống các cấp dưới. Câu hỏi là bộ máy ấy có năng lực tương ứng để tiếp nhận cảnh báo từ dưới lên hay không. Người dân phản ánh chi phí tăng, doanh nghiệp nói về thủ tục hoặc chuyên gia cảnh báo sai lệch chính sách phải được lắng nghe bằng cơ chế có phản hồi. Khi những tiếng nói khó chịu bị coi là gây bất ổn, hệ thống có nguy cơ mất chính thông tin cần thiết để tự sửa sai.

Một chính quyền có trách nhiệm phải công bố mục tiêu có thời hạn, nguồn lực thực hiện và người chịu trách nhiệm; đồng thời cho phép kiểm tra độc lập kết quả. Đến cuối năm, sức mua được bảo vệ đến đâu? Năm sau, hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ giữ được bao nhiêu việc làm? Những địa bàn thường xuyên chịu lũ có giảm thiệt hại không? Đó là những câu hỏi cụ thể mà nghị quyết phải dẫn đến.

Năm 2130 có thể là chân trời để suy nghĩ. Nó không thể trở thành nơi ký gửi những trách nhiệm chưa được giải quyết của năm 2026. Một tầm nhìn đáng tin cậy phải bắt đầu bằng khả năng bảo vệ cuộc sống hiện tại và chấp nhận sửa đổi khi thực tế đòi hỏi. Đảng đã đặt ra câu chuyện về thế kỷ sau; nhưng Tô Lâm và bộ máy điều hành vẫn phải trả lời ngay: ai lo sinh kế hôm nay, lo bằng chính sách nào, và chịu trách nhiệm trước người dân ra sao?

Trần Đông A

*********

Tài liệu tham khảo:

About the author

Bài liên quan