Mở đầu
Trong nghiên cứu chính trị hiện đại, khái niệm “vô minh thể chế” ngày càng được tiếp cận như một biến số có ý nghĩa giải thích đối với hiệu quả cải cách, chất lượng hoạch định chính sách và quan hệ giữa nhà nước với công dân. Khác với cách hiểu truyền thống xem vô minh là hạn chế cá nhân về tri thức, cách tiếp cận thể chế nhấn mạnh rằng sự thiếu minh bạch, giới hạn tiếp cận thông tin và kiểm soát diễn ngôn có thể trở thành đặc tính cấu trúc của một hệ thống quyền lực. Khi đó, vô minh không còn là vấn đề của năng lực từng cá nhân, mà là sản phẩm của cách thức tổ chức quyền lực và quản trị thông tin.
Trong bối cảnh Việt Nam, với mô hình chính trị do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo toàn diện, cơ chế tuyên truyền – định hướng thông tin giữ vai trò trung tâm trong việc duy trì ổn định và đồng thuận chính trị. Hiến pháp năm 2013 khẳng định quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí và quyền tiếp cận thông tin của công dân, nhưng đồng thời đặt các quyền này trong khuôn khổ pháp luật. Chính khuôn khổ pháp luật ấy, cùng với cơ chế tổ chức truyền thông và thực tiễn thực thi, tạo nên môi trường mà trong đó nhận thức xã hội được định hình theo cấu trúc định sẵn. Bài viết này triển khai năm luận điểm: (i) vô minh là biến số thể chế; (ii) tuyên truyền và ý thức hệ là cơ chế vận hành quyền lực; (iii) tình trạng “ngu dân” là hệ quả xã hội chứ không phải mục tiêu công khai; (iv) cải cách đình trệ khi vô minh được giữ như một vùng an toàn chính trị; và (v) giới hạn tối hậu của mô hình toàn trị nằm ở bình diện nhận thức hơn là kinh tế.
1. Vô minh là một biến số thể chế, không phải khiếm khuyết cá nhân
Trong lý thuyết chính trị – xã hội đương đại, vô minh không chỉ là thiếu thông tin mà còn là kết quả của những ràng buộc có hệ thống đối với việc tiếp cận, xử lý và sản xuất thông tin. Khi các dòng chảy thông tin được tổ chức theo trục quyền lực tập trung, năng lực nhận thức của xã hội bị điều kiện hóa bởi cấu trúc thể chế. Trong trường hợp Việt Nam, vai trò lãnh đạo toàn diện của Đảng Cộng sản Việt Nam được hiến định; báo chí được xác định là cơ quan ngôn luận của các tổ chức đảng, nhà nước và đoàn thể. Điều này đồng nghĩa với việc không tồn tại báo chí tư nhân độc lập theo nghĩa pháp lý.
Những thay đổi pháp luật gần đây củng cố thêm đặc tính này. Theo phản ánh của Reuters cuối năm 2025, các sửa đổi dự kiến đối với Luật Báo chí và Luật Bảo vệ bí mật nhà nước mở rộng thẩm quyền yêu cầu nhà báo cung cấp nguồn tin cho cơ quan điều tra trong các vụ án hình sự, đồng thời gia tăng phạm vi thông tin được phân loại là bí mật. Trong khi nhà nước lập luận rằng các biện pháp này nhằm bảo vệ an ninh quốc gia và trật tự xã hội, nhiều quan sát độc lập cho rằng chúng làm suy giảm tính tự chủ của hoạt động báo chí điều tra. Thứ hạng 173/180 của Việt Nam trong Chỉ số Tự do Báo chí Thế giới 2025 do Reporters Without Borders công bố phản ánh môi trường pháp lý và thực tiễn còn hạn chế đối với tự do truyền thông.
Khi nguồn tin khó được bảo vệ, khi danh mục bí mật nhà nước được mở rộng và khi không gian xuất bản chịu sự cấp phép chặt chẽ, vô minh không còn là hệ quả của thiếu giáo dục cá nhân, mà trở thành kết quả cấu trúc của cách tổ chức quyền lực. Điều này tác động trực tiếp đến năng lực chính trị của xã hội: công dân phụ thuộc nhiều hơn vào các kênh chính thống, khó tiếp cận nguồn thông tin thay thế và do đó khó hình thành các đánh giá độc lập, đa chiều. Một vòng xoáy tự củng cố xuất hiện: thông tin hạn chế làm giảm áp lực cải cách, và thiếu cải cách lại duy trì môi trường thông tin hạn chế.
2. Tuyên truyền và ý thức hệ là cơ chế vận hành, không phải nền tảng
Trong hệ thống chính trị Việt Nam, công tác tuyên giáo được xác định là nhiệm vụ trọng yếu nhằm bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và đấu tranh với các quan điểm bị xem là sai trái. Các văn bản chính thức và cổng thông tin nhà nước nhiều lần khẳng định báo chí là “lực lượng xung kích” trên mặt trận tư tưởng. Ý thức hệ Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh được coi là kim chỉ nam cho hoạt động chính trị.
Tuy nhiên, khi phân tích dưới lăng kính thể chế, có thể thấy tuyên truyền không đơn thuần là truyền đạt giá trị, mà là cơ chế tổ chức và điều phối không gian diễn ngôn. Các chỉ đạo định hướng nội dung, các cuộc giao ban báo chí định kỳ, cơ chế cấp phép và thu hồi giấy phép hoạt động truyền thông cho thấy diễn ngôn công cộng được vận hành theo một trật tự thứ bậc. Những khái niệm như “ngoại giao cây tre” hay các khẩu hiệu chính trị được phổ biến rộng rãi qua sinh hoạt chi bộ, phương tiện truyền thông và hệ thống giáo dục, góp phần định hình một khung diễn giải tương đối thống nhất.
Điều đáng chú ý là cơ chế này có thể hiệu quả trong việc tạo ra đồng thuận mang tính tổ chức, nhưng không đồng nghĩa với việc tạo dựng một nền tảng nhận thức mở cho phân tích phản biện. Khi diễn ngôn chính thống chiếm ưu thế gần như tuyệt đối, khả năng xuất hiện các quan điểm cạnh tranh trong không gian công khai bị hạn chế. Ý thức hệ vì thế vận hành như một công cụ quyền lực: nó cung cấp khung chuẩn mực cho việc phân loại thông tin, xác định đâu là “đúng đắn” và đâu là “sai trái”, từ đó điều chỉnh hành vi và nhận thức xã hội.
3. “Ngu dân” là hệ quả xã hội, không phải mục tiêu công khai
Thuật ngữ “ngu dân” thường được sử dụng trong ngôn ngữ phê phán, nhưng trong phân tích học thuật, cần phân biệt giữa mục tiêu chính sách được tuyên bố và hệ quả cấu trúc. Không có văn bản pháp luật hay chính sách chính thức nào ở Việt Nam tuyên bố mục tiêu làm suy giảm nhận thức công dân. Tuy nhiên, khi môi trường thông tin bị kiểm soát tập trung, khi các kênh phản biện độc lập gặp rào cản pháp lý và hành chính, hệ quả xã hội có thể là sự thiếu hụt thông tin đa chiều.
Việc yêu cầu nhà báo tiết lộ nguồn tin, mở rộng phạm vi bí mật nhà nước, tăng cường quản lý nội dung trên không gian mạng thông qua các nghị định hướng dẫn thi hành Luật An ninh mạng là những ví dụ cho thấy khuôn khổ pháp lý ngày càng nhấn mạnh yếu tố kiểm soát. Trong môi trường đó, công dân có ít cơ hội tiếp cận các phân tích điều tra độc lập hoặc các quan điểm đối lập chính thống. Sự thiếu vắng đa nguyên thông tin không đồng nghĩa với sự thiếu năng lực trí tuệ của người dân, mà phản ánh giới hạn cấu trúc trong việc tiếp cận nguồn tin đáng tin cậy và đa chiều.
So với các thể chế đa đảng nơi báo chí tư nhân và xã hội dân sự có không gian hoạt động rộng hơn, mô hình tập trung quyền lực tạo ra sự khác biệt căn bản về cấu trúc thông tin. Điều này giúp lý giải vì sao “ngu dân” nên được hiểu như hệ quả xã hội của cơ chế kiểm soát, chứ không phải là một chương trình chính sách công khai.
4. Cải cách thất bại khi vô minh được giữ như vùng an toàn chính trị
Trong thập niên gần đây, Việt Nam triển khai nhiều chương trình cải cách hành chính, tinh gọn bộ máy, chuyển đổi số và tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước. Các nghị quyết của Đảng và chương trình hành động của Chính phủ nhấn mạnh mục tiêu xây dựng nhà nước kiến tạo, liêm chính, hành động. Tuy nhiên, các cải cách này chủ yếu tập trung vào cấu trúc tổ chức và quy trình kỹ thuật, trong khi không gian nhận thức và truyền thông vẫn được kiểm soát chặt chẽ.
Khi cải cách không đi kèm với mở rộng tự do báo chí, tăng cường minh bạch và bảo vệ phản biện độc lập, chúng có xu hướng dừng lại ở bề mặt hành chính. Vô minh thể chế trong trường hợp này đóng vai trò như một “vùng an toàn chính trị”: quyền lực có thể điều chỉnh bộ máy, sáp nhập đơn vị, cải tiến thủ tục mà không phải đối diện với thách thức nhận thức sâu sắc từ xã hội. Những sửa đổi pháp luật siết chặt quản lý thông tin trong cùng giai đoạn cải cách hành chính cho thấy cải cách và kiểm soát có thể song hành, trong đó kiểm soát nhận thức được duy trì như nền tảng ổn định.
Hệ quả là xã hội có thể chứng kiến thay đổi về hình thức quản trị nhưng thiếu sự bùng nổ thảo luận công khai, thiếu cơ chế giám sát độc lập và thiếu áp lực xã hội đủ mạnh để buộc hệ thống tự điều chỉnh từ bên trong. Cải cách khi đó trở thành quá trình kỹ thuật nhiều hơn là quá trình tái cấu trúc quan hệ quyền lực – công dân.
5. Giới hạn tối hậu của toàn trị không phải là kinh tế, mà là nhận thức
Trong nhiều phân tích về tính bền vững của các chế độ tập trung quyền lực, tăng trưởng kinh tế thường được xem là yếu tố quyết định. Tuy nhiên, tăng trưởng có thể duy trì tính chính danh trong một giai đoạn, nhưng không thay thế được nhu cầu ngày càng cao về minh bạch và tham gia nhận thức của xã hội. Khi trình độ học vấn, mức độ kết nối số và khả năng tiếp cận thông tin xuyên biên giới gia tăng, khoảng cách giữa nhu cầu nhận thức và khả năng đáp ứng của hệ thống kiểm soát thông tin trở thành thách thức dài hạn.
Ở Việt Nam, tỷ lệ sử dụng internet cao và sự phổ biến của mạng xã hội tạo ra những kênh thông tin ngoài hệ thống báo chí truyền thống. Dù vậy, khung pháp lý và cơ chế giám sát nội dung vẫn đặt ra các giới hạn đáng kể. Nếu nhận thức được xem như một nguồn lực quốc gia – tương tự vốn, lao động hay công nghệ – thì việc kìm hãm không gian đối thoại và phản biện có thể trở thành giới hạn nội tại của mô hình phát triển. Một hệ thống có thể duy trì ổn định bằng kiểm soát trong ngắn hạn, nhưng về dài hạn, khả năng thích ứng phụ thuộc vào việc nó có cho phép xã hội tham gia vào quá trình sản xuất và kiểm chứng tri thức hay không.
Kết luận
Phân tích năm luận điểm cho thấy vô minh trong bối cảnh Việt Nam không nên được hiểu như nhược điểm cá nhân, mà như một biến số thể chế gắn liền với cách tổ chức quyền lực và quản trị thông tin. Tuyên truyền và ý thức hệ vận hành như cơ chế điều phối diễn ngôn và duy trì đồng thuận hơn là nền tảng nhận thức mở. Tình trạng “ngu dân”, nếu xuất hiện, là hệ quả cấu trúc của môi trường thông tin khép kín, chứ không phải mục tiêu công khai của chính sách. Các chương trình cải cách hành chính và kinh tế sẽ khó đạt chiều sâu nếu không đồng thời mở rộng không gian minh bạch và phản biện, bởi vô minh được giữ lại như một vùng an toàn chính trị sẽ giới hạn động lực thay đổi. Cuối cùng, giới hạn sâu xa của mô hình toàn trị không nằm ở khả năng duy trì tăng trưởng, mà ở năng lực đáp ứng nhu cầu nhận thức ngày càng cao của một xã hội kết nối, có học vấn và mong muốn tham gia vào quá trình định hình tương lai chung. Nhận diện vô minh như một biến số thể chế vì thế không chỉ có ý nghĩa phân tích, mà còn gợi mở hướng tiếp cận cải cách dựa trên mở rộng không gian tri thức và đối thoại xã hội.
Phan Thiên Ý
