Ở Pháp, người ta đã tranh luận suốt nhiều thập niên về quyền được chủ động kết thúc cuộc sống của những bệnh nhân mắc bệnh hiểm nghèo, không còn khả năng cứu chữa, phải chịu những đau đớn không thể chịu đựng nổi.
Đó là những người trưởng thành, có đầy đủ năng lực nhận thức, muốn tự quyết định về những ngày cuối cùng của cuộc đời mình. Vậy mà xã hội Pháp đã tranh cãi gay gắt, hết năm này qua năm khác.
Tại sao?
Pháp là một nước dân chủ, có hệ thống pháp luật phát triển, có sự phân chia và kiểm soát quyền lực, báo chí độc lập, các tổ chức bảo vệ nhân quyền cùng nhiều cơ chế giám sát và kiểm tra chéo.
Thế mà người ta vẫn sợ.
Sợ bác sĩ chẩn đoán sai. Sợ bệnh nhân bị gia đình gây áp lực. Sợ người già yếu, bệnh tật, cô đơn bị đẩy đến một quyết định mà thực lòng họ không mong muốn. Và trên hết, sợ một quyền được đặt ra với mục đích nhân đạo có thể bị lợi dụng để xâm phạm quyền sống của con người.
Mãi đến tháng 8 năm 2026, Pháp mới thông qua luật về quyền được hỗ trợ kết thúc cuộc sống (aide à mourir), với những điều kiện hết sức nghiêm ngặt. Luật chỉ áp dụng cho người từ 18 tuổi trở lên, mắc bệnh nặng không thể chữa khỏi, đáp ứng các điều kiện về tiên lượng sống, đau đớn và khả năng tự nguyện quyết định. Không phải cứ muốn chết là được giúp chết.
Một xã hội có nhiều cơ chế kiểm soát quyền lực như Pháp mà còn phải cân nhắc hàng chục năm trước một đạo luật liên quan đến sinh mạng con người.
Trong khi đó, ở Việt Nam, người ta đang đề xuất mở rộng khả năng hiến mô, tạng cho người chưa đủ 18 tuổi. Bộ Y tế còn tổ chức lấy ý kiến trẻ em từ 7 tuổi về dự luật.
Cần nói rõ rằng lấy ý kiến trẻ em về dự luật không có nghĩa là cho phép trẻ 7 tuổi tự quyết định hiến nội tạng. Dự thảo cũng phân biệt việc hiến mô khi còn sống với hiến tạng sau khi chết.
Hiến tạng và hỗ trợ kết thúc cuộc sống là hai vấn đề khác nhau. Nhưng cả hai đều đặt ra một câu hỏi chung: Làm thế nào bảo đảm những quyết định liên quan đến sinh mạng và cơ thể con người thực sự tự nguyện, không bị ép buộc và không bị lợi dụng?
Đó mới là điều khiến tôi đặc biệt lo ngại khi nhìn vào thực tế Việt Nam.
Việt Nam là một nước độc đảng, không có cơ chế kiểm soát quyền lực và tự do báo chí… Tham nhũng trong bộ máy nhà nước, đặc biệt là ngành y tế, là chuyện cực kỳ phổ biến, ai cũng biết.
Vậy ai kiểm soát những người có quyền quyết định? Ai kiểm tra những người làm nhiệm vụ kiểm tra? Và nếu xảy ra sai phạm, ai bảo đảm sự thật được đưa ra ánh sáng?
Một đứa trẻ có thể nói “đồng ý”. Nhưng liệu nó đã thực sự hiểu mình đang đồng ý với điều gì? Nếu cha mẹ hoặc người giám hộ gây áp lực, ai sẽ bảo vệ nó? Liệu những quy định trên giấy có đủ sức ngăn chặn nguy cơ mua bán nội tạng trá hình?
Trong cuộc họp báo ngày 27/10/2026, Bộ trưởng Đào Hồng Lan còn xúc động đến rơi nước mắt và tuyên bố: “Thờ ơ trước sức khỏe nhân dân, đấy mới là vô đạo đức.”
Nghe mà cảm động. Chỉ tiếc rằng, trước những giọt nước mắt đầy tình thương ấy, tôi lại nhớ đến biết bao bệnh nhân nghèo đang vật lộn từng ngày để được khám bệnh, chữa bệnh.
Mục đích cứu người tất nhiên là đáng trân trọng. Nhưng nghe những lời giải thích đầy tinh thần nhân đạo ấy, tôi không khỏi muốn hỏi:
Từ bao giờ những người cầm quyền ở Việt Nam lại đặc biệt quan tâm đến sức khỏe và sinh mạng của nhân dân đến thế?
Nếu thực sự quan tâm, tại sao vẫn có những bệnh nhân ung thư phải xếp hàng từ 3 giờ sáng để được khám, chữa bệnh? Tại sao những bệnh nhân ung thư còn phải vật lộn với chi phí điều trị, những gia đình kiệt quệ vì bệnh tật, những người bệnh nghèo phải trông chờ vào những suất cơm từ thiện, bệnh viện quá tải, bệnh nhân nằm la liệt dưới đất, ngoài hành lang…
Đó chẳng phải cũng là những vấn đề cấp bách liên quan trực tiếp đến sức khỏe và sinh mạng của nhân dân hay sao?
Tôi không phủ nhận ý nghĩa nhân đạo của việc hiến tạng. Nhưng tại sao phải mở rộng sang trẻ em vào lúc này? Nhu cầu cấp bách đến mức nào? Đã có những nghiên cứu độc lập đánh giá đầy đủ nguy cơ lạm dụng chưa? Những cơ chế bảo vệ trẻ em có thực sự đủ mạnh hay chỉ tồn tại trên giấy?
Tôi thực sự lo lắng cho số phận của trẻ em Việt Nam nếu đạo luật này được thông qua mà không có những cơ chế kiểm soát độc lập và đáng tin cậy.
Những câu chuyện về bắt cóc trẻ em để lấy nội tạng, dù nhiều trường hợp chỉ là tin đồn chưa được kiểm chứng, cũng phản ánh nỗi lo sợ của các gia đình trước nguy cơ buôn bán nội tạng.
Tôi càng lo ngại khi Việt Nam nằm ngay cạnh láng giềng khổng lồ, quốc gia từ nhiều năm nay đã phải đối mặt với những cáo buộc nghiêm trọng về cưỡng bức lấy nội tạng do các tổ chức nhân quyền và chuyên gia độc lập nêu ra.
Luật pháp không chỉ cần những mục đích tốt đẹp. Nó còn cần những cơ chế đủ mạnh để ngăn chặn những kẻ có mục đích xấu lợi dụng luật pháp.
Ở Pháp, một đất nước có nhiều cơ chế kiểm soát và giám sát độc lập, người ta còn phải tranh luận suốt hàng chục năm về một đạo luật liên quan đến những con người đã ở cuối cuộc đời, không còn hy vọng chữa khỏi, chỉ mong được ra đi thanh thản.
Vậy mà ở Việt Nam, khi đối tượng là những đứa trẻ mới bắt đầu cuộc sống, tại sao người ta lại vội vàng đến thế?
