Vào năm 1967, một phụ nữ trẻ gốc Ấn đã mở văn phòng luật tại Nam Phi thời kỳ phân biệt chủng tộc (apartheid) – nơi mà nạn phân biệt chủng tộc chi phối hầu hết mọi khía cạnh của đời sống thường nhật. Gần 60 năm sau, bà đã giành được giải Nobel Hòa bình. Tên bà là Navanethem “Navi” Pillay. Sinh ra tại Durban vào năm 1941, Pillay lớn lên trong một hệ thống quy định nơi ở, nơi học tập và nơi làm việc của người dân dựa trên chủng tộc. Là một phụ nữ gốc Tamil (Ấn Độ), bà phải đối mặt với sự phân biệt đối xử trên cả hai phương diện. Tuy nhiên, bà vẫn quyết tâm trở thành luật sư. Năm 1967, bà trở thành người phụ nữ đầu tiên mở văn phòng luật tại tỉnh Natal của Nam Phi. Bà đã bào chữa cho các tù nhân chính trị và những nhà hoạt động chống chế độ apartheid – bao gồm cả Nelson Mandela – qua đó thách thức một chính quyền đã đưa sự bất bình đẳng chủng tộc vào hệ thống pháp luật của mình. Sau đó, sự nghiệp của bà đã có một bước ngoặt phi thường. Năm 1995, sau khi chế độ apartheid chấm dứt, Pillay trở thành người phụ nữ da màu đầu tiên được bổ nhiệm vào Tòa án Tối cao Nam Phi. Chẳng bao lâu sau, bà bắt đầu đối mặt với những tội ác vượt xa biên giới quốc gia mình. Với tư cách là thẩm phán tại Tòa án Hình sự Quốc tế về Rwanda, bà đã góp phần thiết lập một tiền lệ pháp lý mang tính đột phá: hiếp dâm và bạo lực tình dục có thể bị coi là hành vi diệt chủng. Đó là sự công nhận mang tính lịch sử đối với những hành động tàn bạo nhắm vào phụ nữ – những người mà nỗi đau khổ thường bị luật pháp quốc tế bỏ qua. Sau đó, bà tiếp tục đảm nhiệm vai trò thẩm phán tại Tòa án Hình sự Quốc tế và giữ chức Cao ủy Nhân quyền Liên Hợp Quốc. Công việc của bà cũng vấp phải nhiều tranh cãi gay gắt. Bà từng chủ trì một ủy ban của Liên Hợp Quốc đưa ra kết luận rằng Israel đã phạm tội diệt chủng tại Gaza – một nhận định bị Israel kịch liệt bác bỏ. Trải qua nhiều thập kỷ biến động chính trị, sự nghiệp của bà vẫn luôn xoay quanh niềm tin rằng ngay cả những chính phủ và cá nhân quyền lực nhất cũng phải chịu trách nhiệm trước luật pháp quốc tế. Vào ngày 9 tháng 10 năm 2026, Ủy ban Nobel Na Uy đã trao giải Nobel Hòa bình cho bà Pillay – khi đó đã 85 tuổi – để ghi nhận những nỗ lực của bà trong việc thúc đẩy hòa bình và luật pháp quốc tế. Người phụ nữ từng khởi đầu sự nghiệp bằng việc thách thức chế độ apartheid tại một phòng xử án ở Nam Phi nay đã trở thành một trong những người bảo vệ công lý quốc tế lỗi lạc nhất thế giới. Và một trong những thành tựu quan trọng nhất của bà là góp phần xác lập rằng bạo lực tình dục đối với phụ nữ có thể bị truy tố như một hành vi diệt chủng.
Women in World History (www.facebook.com)
“Bà Navi Pillay đã chứng minh rằng sức mạnh của luật pháp phải thắng thế trước luật lệ của vũ lực.” Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres chúc mừng đồng nghiệp của chúng ta, bà Navi Pillay – người được trao Giải Nobel Hòa bình. “Giải thưởng này tôn vinh tất cả những ai đang nỗ lực duy trì và bảo vệ luật pháp quốc tế, thượng tôn pháp luật và quyền con người, cũng như thúc đẩy hòa bình, công lý và phẩm giá con người.”
United Nations
*********
Chủ nhân Nobel Hòa bình 2026 Navi Pillay từng nói gì về nhân quyền tại Việt Nam?
