
Quốc hội đã biểu quyết. Giờ đây, Chính phủ và ngành y tế cần chứng minh bằng hành động rằng, luật có thể được thực thi minh bạch, không bị các thế lực mafia bẻ cong; rằng người hiến được bảo vệ, người bệnh được đối xử công bằng, và người dân có quyền biết, quyền hỏi, quyền khiếu nại…
Hồng Hà
Mọi so sánh đều khập khiễng. Nhưng nếu đặt cạnh những làn sóng phản đối từng gây chấn động xã hội – từ tranh luận quanh Hiến pháp năm 2013 đến làn sóng phản đối dự luật đặc khu năm 2018, trong đó có nỗi lo về thời hạn cho thuê đất tới 99 năm – thì phản ứng trước dự luật hiến tạng lần này không thể xem nhẹ. Xét cường độ và tốc độ lan truyền trên mạng xã hội, nỗi lo về thân thể, sinh mạng và tương lai con trẻ đã tạo nên một làn sóng dữ dội. Hình ảnh phá kho thóc Nhật năm 1945, giữa nạn đói khiến hàng triệu người thiệt mạng, là một so sánh lịch sử rất xa về hoàn cảnh và quy mô; nhưng nó nhắc ta rằng khi sự sống bị đe dọa, nỗi sợ và phẫn uất của dân chúng có thể dâng lên thành sức ép xã hội lớn đến mức, bộ máy đàn áp cũng phải dè chừng. cambridge.org
Làn sóng phản đối đã góp phần buộc dự thảo phải điều chỉnh: đề xuất cho người dưới 18 tuổi đăng ký hiến bị bỏ trước khi Quốc hội biểu quyết. Có thể xem đây là một bước lùi của những người muốn mở rộng quy định gây tranh cãi. Nhưng việc một điều khoản bị rút lại chưa đủ để xua tan hoài nghi, càng không bảo đảm rằng mọi nguy cơ đã chấm dứt. Bà con không nên chủ quan: điều cần theo dõi từ nay là luật được thực thi ra sao, những quy định nào sẽ được ban hành tiếp theo, và cơ chế nào sẽ bảo vệ người dân khỏi mọi hình thức ép buộc hay trục lợi. vov.vn
Quốc hội sáng 21/11/2026 đã thông qua Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), với 415 trong số 474 đại biểu tham gia biểu quyết tán thành. Việc bỏ đề xuất cho người dưới 18 tuổi đăng ký hiến là một điều chỉnh đáng ghi nhận. Nhưng lá phiếu thông qua mới khép lại quá trình lập pháp. Nó chưa trả lời câu hỏi quan trọng hơn: luật sẽ được thực thi thế nào trong một xã hội mà niềm tin vào việc thực thi pháp luật đã nhiều lần bị thử thách? vov.vn
Câu hỏi ấy không xuất phát từ sự phủ nhận giá trị của hiến tạng. Khi một người tự nguyện hiến mô, tạng để cứu người khác, đó có thể là nghĩa cử cao đẹp. Nhưng một chính sách không thể chỉ được đánh giá bằng mục đích nhân đạo mà nó tuyên bố theo đuổi. Phải hỏi thêm: ai có quyền quyết định, ai giám sát, ai được hưởng lợi, và người dân có phương tiện nào để bảo vệ mình nếu quy trình bị lạm dụng?
Đó là ngàn vạn câu hỏi đang hiện lên trong phản ứng trên các mạng xã hội. Một bài Facebook đăng bảng chi phí ghép tạng đã kéo theo hàng loạt bình luận về khoảng cách giữa người cho và người nhận: người hiến trao tặng không lấy tiền, nhưng chi phí để được ghép có thể quá sức với nhiều gia đình. Bảng giá trong bài đăng chưa được xác minh; nó không chứng minh có mua bán nội tạng hay có âm mưu trục lợi. Nhưng những câu hỏi của người đọc – người nghèo có cơ hội được ghép không, tiêu chí phân bổ là gì, chi phí đi đâu – không thể bị gạt bỏ chỉ vì xuất hiện dưới một bài đăng chưa kiểm chứng.
Cũng không thể yêu cầu người dân tin vào một cơ chế, chỉ vì cơ chế ấy được viết thành luật. Trong lĩnh vực y tế, công chúng đã chứng kiến những vụ án và sai phạm liên quan đến nhiều cấp, từ các lãnh đạo ngành, lãnh đạo cơ sở đến các khâu quản lý và mua sắm. Không nên từ đó quy kết rằng mọi bệnh viện, mọi cán bộ y tế đều tham nhũng. Nhưng cũng không thể giả định rằng ngành y sẽ tự miễn nhiễm với tham nhũng, xé rào hay lách luật sau khi một đạo luật mới được thông qua.
Chính ở đây, vấn đề không còn là dự luật có lời lẽ nhân đạo đến đâu. Vấn đề là năng lực thực thi và cơ chế chống lại sự lật lọng khi luật đi vào đời sống. Một quy định tốt trên giấy vẫn có thể trở thành công cụ bất chính nếu người có quyền tùy tiện áp dụng, nếu quy trình thiếu minh bạch, nếu người dân không thể chất vấn, hoặc nếu người vi phạm có thể né trách nhiệm.
Luật mới đặt ra những hàng rào như cấm mua bán mô, bộ phận cơ thể người; cấm dụ dỗ, lừa dối, đe dọa người khác hiến; và bổ sung các biện pháp xác minh, kiểm soát hoạt động hiến, lấy, ghép. Những hàng rào ấy cần thiết. Nhưng ai sẽ kiểm tra người kiểm tra? Cơ quan nào độc lập xác minh việc lấy tạng có đúng nguyện vọng và đúng quy trình? Khi gia đình nghi ngờ có sai phạm, họ có thể tiếp cận hồ sơ và yêu cầu một cuộc điều tra độc lập không? Nếu có vi phạm, ai chịu trách nhiệm – chỉ người trực tiếp thực hiện, hay cả cấp quản lý đã để quy trình bị buông lỏng? baotintuc.vn
Bất kỳ bộ luật nào trước khi ra đời cũng cần được kiểm tra bằng một câu hỏi căn bản: luật ấy có thể được thực thi công bằng, không bị bóp méo hay không? Câu hỏi tiếp theo cũng quan trọng không kém: luật phục vụ ai? Nếu người hiến được kêu gọi bằng tinh thần hy sinh, còn người nhận chỉ được cứu khi có đủ tiền; nếu dữ liệu và quy trình nằm trong tay một hệ thống mà người dân không thể giám sát; nếu lợi ích tập trung vào một nhóm mafia trong khi rủi ro đặt lên vai những gia đình yếu thế, thì lời hứa nhân đạo sẽ khó thuyết phục được xã hội.
Không phải mọi mô hình ở nước ngoài đều có thể mang nguyên vẹn về áp dụng. Cơ chế hiến tạng ở mỗi nước vận hành trong những điều kiện khác nhau: mức độ tin cậy vào bệnh viện, năng lực quản lý, bảo hiểm y tế, cơ chế giám sát, quyền khiếu nại và khả năng báo chí điều tra. Nhìn thấy một chính sách hiệu quả ở nơi khác rồi sao chép điều khoản của nó là chưa đủ; phải xem những thiết chế nào khiến chính sách ấy vận hành được.
Ngay cả việc so sánh với Hoa Kỳ cũng cần thận trọng. Nước Mỹ có lịch sử, hệ thống pháp luật và văn hóa về quyền cá nhân riêng. Không thể lấy một quy định hay một quyền cụ thể ở Mỹ rồi suy ra rằng chỉ cần đưa nó vào luật Việt Nam thì kết quả sẽ giống nhau. Ví dụ về quyền sở hữu súng cho thấy cùng một chính sách có thể tạo ra những hệ quả rất khác trong những bối cảnh thể chế và xã hội khác nhau. Bài học không phải là Việt Nam nên hay không nên có chính sách ấy. Bài học phải là không thể tách một điều khoản khỏi những điều kiện khiến nó vận hành. Với hiến tạng cũng vậy: ý tưởng nhân đạo không tự tạo ra một hệ thống đáng tin cậy.
Quốc hội đã bỏ đề xuất cho người dưới 18 tuổi đăng ký hiến. Việc chỉnh lý ấy cho thấy ý kiến của đại biểu, cử tri và người dân đã có tác động đến dự thảo. Nhưng niềm tin không thể được khôi phục chỉ bằng một lần tiếp thu. Luật còn phải chứng minh rằng quyền tự nguyện được bảo vệ trong từng trường hợp cụ thể; việc phân bổ tạng công bằng, có thể kiểm tra; chi phí được giải trình; dữ liệu được bảo vệ; và mọi dấu hiệu ép buộc hay trục lợi đều được điều tra đến nơi đến chốn. Luật dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/1/2028, nên quãng thời gian chuẩn bị cần được dùng để công khai quy trình và xây dựng cơ chế giám sát thực chất. vtv.vn
“Ác giả ác báo” không nên dùng như lời nguyền nhắm vào một cá nhân hay tập thể. Trong câu chuyện này, đó là lời cảnh tỉnh về hậu quả của quyền lực không được kiểm soát: khi người dân không tin rằng luật bảo vệ họ, chính sách dù mang danh nhân đạo cũng có thể gieo thêm sợ hãi. “Nướng dân đen trên ngọn lửa hung tàn, vùi con đỏ dưới hầm tai vạ” là lời Nguyễn Trãi từng tố cáo một chính quyền để dân lành phải gánh chịu hậu quả của sự tàn bạo và vô trách nhiệm, luôn có ý nghĩa cảnh báo. Những tiếng than dậy đất ấy nhắc chúng ta rằng, thước đo của một đạo luật không nằm ở mục đích tốt đẹp được ghi trong tờ trình, mà ở việc nó bảo vệ người yếu thế ra sao khi được thi hành.
Quốc hội đã biểu quyết. Giờ đây, Chính phủ và ngành y tế cần chứng minh bằng hành động rằng, luật có thể được thực thi minh bạch, không bị các thế lực mafia bẻ cong; rằng người hiến được bảo vệ, người bệnh được đối xử công bằng, và người dân có quyền biết, quyền hỏi, quyền khiếu nại. Trước khi kêu gọi xã hội tin vào luật, hãy cho xã hội thấy luật sẽ được thực hiện bởi một cơ chế đủ trong sạch, đủ năng lực và đủ trách nhiệm để xứng đáng với niềm tin ấy.



