Sau tháng 02/2022, khi Tổng thống Nga Vladimir Putin phát động cái gọi là chiến dịch quân sự đặc biệt – một cuộc xâm lược toàn diện vào Ukraine – mức độ phổ biến của 1984, tiểu thuyết phản địa đàng của George Orwell về một chế độ toàn trị được xây dựng trên giám sát hàng loạt và tuyên truyền liên tục, đã tăng vọt tại Nga. Khi Giáng sinh năm đó đến gần, một hiệu sách ở St. Petersburg đã xếp những cuốn 1984 thành một vòng hoa treo phía trên quầy thu ngân. Một hiệu sách khác thì trưng bày ở lối vào hàng loạt cuốn sách yêu nước – cùng với một chiếc cốc in hình khuôn mặt Orwell và một dòng chú thích ám chỉ đến nhà lãnh đạo bí ẩn, được cho là toàn năng trong tiểu thuyết. Dòng chú thích đó là “Hãy để Anh Cả nghĩ rằng trong cốc này có trà.”
Hiệu sách thời thượng Respublika tại Moscow đã đặt các tác phẩm của Orwell khắp cửa hàng. Trong một cuộc phản kháng thầm lặng chống lại yêu cầu của Điện Kremlin về việc từ chối tất cả các sản phẩm văn hóa từ các “quốc gia không thân thiện” – bao gồm Pháp, Anh, và Mỹ – Respublika vẫn tiếp tục bán album mới của Ed Sheeran và đĩa than cũ của Rolling Stones. Những cuốn sách bán chạy nhất của họ đến từ các tác giả Mỹ và Anh, cùng những nhà văn Nga đã trốn khỏi đất nước, như Boris Akunin và Dmitry Bykov. Trong những năm kể từ khi chiến tranh bắt đầu, Akunin và Bykov đã bị cáo buộc là “cực đoan,” và các tác phẩm của họ bị đưa vào danh sách chính thức gồm 5.000 đầu sách bị cấm. Respublika đành gỡ những cuốn sách đó khỏi kệ và chuyển những cuốn Orwell chưa bị cấm lên tầng hai, phòng khi có thanh tra chính phủ ghé qua.
Các hạn chế thuộc mọi loại liên tục mở rộng trong bốn năm qua – không chỉ cấm sách, mà còn giảm quyền truy cập vào mạng xã hội, đàn áp biểu tình, và các biện pháp nhằm làm cho cộng đồng LGBT trở nên vô hình và chủ nghĩa nữ quyền trở nên bất hợp pháp. Luật về “đặc vụ nước ngoài” của Nga, được công bố vào năm 2012 nhằm xác định các cá nhân và tổ chức nhận tài trợ quốc tế, đã trở thành một công cụ để truy tố hình sự và cấm bất kỳ ai bất đồng với nhà nước tham gia đời sống công cộng. Đầu năm 2022, 300 cá nhân và tổ chức có tên trong danh sách đặc vụ nước ngoài khét tiếng; hiện nay, con số này là hơn 1.100. Nhưng ngay cả khi vòng kìm kẹp ngày càng siết chặt, người Nga vẫn không ngừng đọc sách. Một chuỗi hiệu sách báo cáo rằng 1984 là cuốn sách bị đánh cắp nhiều nhất trong năm 2023. Trong nửa đầu năm 2025, hiệu sách này tiết lộ rằng 1984 bị mất cắp nhiều thứ hai, chỉ sau các bản sao của Hiến pháp Nga, vốn cấm kiểm duyệt và bảo đảm quyền tự do tư tưởng, quyền được nói và tiếp cận thông tin. Nhiều người Nga đùa một cách chua chát: “Chúng tôi đọc Orwell vì khả năng phản chiếu hiện thực của ông ấy, còn xem Hiến pháp như một điều không tưởng đẹp đẽ.”
Đến thăm Nga trong bốn năm qua là đến để chứng kiến sự củng cố của một chế độ độc tài trong thời gian thực – và để trả lời cho câu hỏi mà độc giả đối mặt trong 1984, làm thế nào cái nhìn của Anh Cả lại trở nên thấu suốt và dai dẳng đến vậy. Vào thời điểm bắt đầu cuộc xâm lược, nhà nước thiếu các phương tiện để dập tắt mọi hành động phản đối có thể xảy ra, vì vậy họ đã đàn áp một cách có chọn lọc. Mọi người tự kiểm duyệt, dù nhiều người vẫn tìm cách bày tỏ sự không hài lòng của họ đối với con đường của Nga. Nhưng kể từ đó đến nay, Moscow đã xây dựng một bộ máy đàn áp lớn hơn. Họ nuôi dưỡng một bầu không khí sợ hãi và bất định, khuyến khích nhiều người Nga im lặng, không chỉ với chính họ mà còn với lẫn nhau. Sự tích tụ của những thay đổi tinh vi từ cả nhà nước và xã hội đã khiến nước Nga ngày càng lún sâu vào chế độ độc tài cá nhân – một vòng luẩn quẩn dường như khó có thể phá vỡ chừng nào chế độ của Putin còn theo đuổi kiểu kiểm soát toàn diện mà cho đến gần đây dường như chỉ tồn tại trong quá khứ cộng sản của Nga, hoặc trong câu chuyện hư cấu của Orwell.
Hiện Thực Kép
Trước tháng 02/2022, xã hội Nga khá cởi mở. Truyền thông chính thống nằm dưới sự kiểm soát của nhà nước, nhưng các cơ quan độc lập vẫn phát triển mạnh, Internet không bị hạn chế và người dân có thể dễ dàng đọc hoặc xem những gì họ muốn. Khi chiến tranh nổ ra, làn sóng biểu tình lớn xuất hiện; mọi người chết lặng khi Nga phát động một cuộc xâm lược vào một nước láng giềng.
Các hành động bất đồng chính kiến ngay lập tức bị đáp trả. Trong vài tháng đầu tiên, hơn 15.000 người biểu tình phản chiến, bao gồm hơn 400 trẻ vị thành niên, đã bị giam giữ. Công dân Nga thấy mình đang ở trong tình trạng thiết quân luật trên thực tế. Việc truy cập Meta, Instagram, và Twitter (nay là X) nhanh chóng bị hình sự hóa. Các trang tin tức nước ngoài đưa ra quan điểm trái chiều, chẳng hạn như BBC và Đài Châu Âu Tự do, thì bị chặn. Các cơ quan truyền thông độc lập của chính Nga, bao gồm đài phát thanh Echo Moskvy, Dozhd TV, và tờ báo Novaya Gazeta, bị cấm chỉ sau vài tuần. Người nào dám chia sẻ bất cứ điều gì về cuộc chiến ngoài các câu chuyện chính thức của Bộ Quốc phòng ngay lập tức đối mặt với bản án lên đến 15 năm tù.
Mùa xuân năm 2022, có nhiều vụ việc mà nhà nước sử dụng toàn bộ lực lượng để phản ứng với những biểu hiện bất tuân nhẹ nhàng. Một người Moscow, Konstantin Goldman, bị bắt vì cầm bản sao cuốn Chiến tranh và Hòa bình của Leo Tolstoy tại một đài tưởng niệm bằng đá tưởng nhớ các binh sĩ ngã xuống ở Ukraine trong Thế chiến II ở Vườn Alexander, gần Điện Kremlin. Ông bị cáo buộc có khả năng lên kế hoạch lật đổ chính phủ Nga, bị giam giữ và phạt tiền. Tại St. Petersburg, một nghệ sĩ trẻ, Aleksandra Skochilenko, bị kết án bảy năm tù vì tội chống lại lực lượng vũ trang sau khi cô thay thế các thẻ giá trong cửa hàng bằng những thông điệp phản chiến vẽ tay. (Cô được thả vào năm 2024 và được đưa sang Đức như một phần của cuộc trao đổi tù nhân quốc tế.)
Những cuộc biểu tình này chẳng thể làm lay chuyển Putin. Tổng thống Nga tiếp tục cuộc chiến của mình nhân danh cái mà ông gọi là “nền văn minh riêng biệt” của Nga – ý tưởng rằng Nga, dù nằm một phần ở châu Âu, phải giữ khoảng cách với phương Tây. Nhiều nhà văn, nhà báo, học giả, nghệ sĩ, chuyên gia công nghệ thông tin, và các nhân viên văn phòng khác không đồng ý với cách giải thích của Điện Kremlin nhận ra việc biểu tình là vô nghĩa và quyết định rời khỏi đất nước. Hầu hết những người khác giả vờ tuân theo. Vào tháng 12/2021, theo tổ chức thăm dò độc lập Levada, chưa đến 50% người Nga tin rằng đất nước đang đi đúng hướng. Sang tháng 03/2022, 70% đã ngoan ngoãn báo cáo sự ủng hộ của họ.
Ban đầu, Điện Kremlin đã nỗ lực xoa dịu công chúng mà không cần dùng đến sự đàn áp gần như toàn diện. Putin mong đợi một cuộc chiến nhỏ, nhanh chóng, và thành công để giữ Kyiv trong quỹ đạo của Moscow, vì vậy ông sử dụng thuật ngữ “chiến dịch quân sự đặc biệt” để tránh từ “chiến tranh.” Người Nga được đảm bảo rằng mọi cuộc giao tranh sẽ diễn ra ở nơi khác. Hệ thống kiểm soát của chính phủ chưa sẵn sàng để xử lý sự bất mãn lan rộng, vì vậy họ đề xuất một loại khế ước xã hội: những công dân phục tùng nhà nước, ngay cả khi chỉ bằng cách ngầm chấp nhận cuộc chiến của nó, có thể tiếp tục cuộc sống hàng ngày của họ. Mọi thứ rồi sẽ sớm trở lại bình thường. Điều này đã tạo ra một thực tế kép: áp bức kiểu Stalin sẽ chờ đợi những kẻ bất tuân, nhưng những người không phản đối vẫn có thể đọc Orwell và tiếp tục cuộc sống của họ.
Nhưng sự hiện diện của chiến tranh đã ngày càng mở rộng trong thực tế của người Nga. Pháo kích gia tăng, máy bay không người lái của Ukraine bay xuyên qua đất nước, các nhà máy lọc dầu bị tấn công, sân bay bị đóng cửa, tàu hỏa bị nổ tung và trì hoãn. Tại các cửa hàng, giá cả tăng vọt trong khi lựa chọn giảm xuống do các lệnh trừng phạt và các hạn chế quốc tế khác. Nhiều người trốn vào các hiệu sách để tách biệt khỏi thực tại, hoặc trốn đến các bảo tàng, nơi khách thăm có thể ở lại cả ngày và vờ rằng sự bình thường vẫn tồn tại. Trung tâm nghệ thuật GES-2 của Moscow, được các kiến trúc sư Ý thiết kế lại vào năm 2021, khiến người Nga tin rằng họ vẫn là một phần của phương Tây. Năm nay, GES-2 đã có thể lách qua lời kêu gọi nghệ thuật yêu nước của Điện Kremlin và lắp đặt tác phẩm điêu khắc nổi tiếng Plantoir của bộ đôi sáng lập Pop Art, Claes Oldenburg và Coosje van Bruggen – một cái bay làm vườn màu đỏ khổng lồ – mà thông báo triển lãm tự hào ghi chú là đã được trưng bày lần đầu tiên tại Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan của New York.
Tính hai mặt như vậy không phải là điều bất thường ở Nga, một đất nước trải dài từ Đức đến Nhật Bản. Ngay cả trên quốc huy, đại bàng hai đầu cũng nhìn về cả phía đông và phía tây. Mọi người sống với “ý đôi” (doublethink) của Orwell, cùng một lúc giữ hai niềm tin trái ngược nhau và chấp nhận cả hai là sự thật. Liên Xô từng được xem là “thiên đường” trong khi mọi người đang chết dần trong các trại cải tạo lao động (gulag). Năm 1935, khi những người được cho là kẻ thù của chủ nghĩa cộng sản bị bắt giữ hàng loạt, Stalin tuyên bố: “Cuộc sống đã trở nên tốt đẹp hơn, thưa các đồng chí, cuộc sống đã trở nên vui tươi hơn.” Trong một môi trường như vậy, người ta dần thành thạo việc “nói nước đôi” (doublespeak) – nói một đằng và nghĩ một nẻo.
Một Nửa Cuộc Chiến
Những mâu thuẫn tương tự đang bao trùm nước Nga của Putin, nhưng Nga không phải là Liên Xô. Nó không có ý thức hệ nào để gắn kết công chúng lại với nhau. Chính phủ tiếp tục xoa dịu công dân bằng chủ nghĩa tư bản và lối sống phương Tây chỉ vì cuộc chiến được cho là sẽ diễn ra trong thời gian ngắn. Khi xung đột chuyển hướng thành một cuộc chiến kéo dài nhiều năm, Moscow bắt đầu yêu cầu người dân phải hy sinh. Thuế giá trị gia tăng mới 22% đang làm tổn thương các doanh nghiệp nhỏ để lấp đầy ngân khố nhà nước. Thuế quan được áp lên mọi thứ. Ngay cả một nghiên cứu của tập đoàn truyền thông nhà nước RT cũng thừa nhận rằng ít nhất 70% người Nga đang cắt giảm chi tiêu cho hàng tạp hóa, du lịch, hoặc ăn uống bên ngoài.
Nhưng ít ai muốn hy sinh mà không có lý do, và vì vậy, đã có những nỗ lực nhằm phát triển một ý thức hệ có thể cung cấp lý do đó. Năm 2022, Putin ký một sắc lệnh để “bảo tồn các giá trị tinh thần-đạo đức truyền thống,” mà về cơ bản là bác bỏ mọi thứ liên quan đến nền văn minh phương Tây. Nga thúc đẩy những “giá trị truyền thống” – như gia đình hạt nhân, tôn giáo Chính thống giáo, bất bình đẳng giới, phản đối phá thai,… – và xem tiến bộ xã hội là một “âm mưu” của phương Tây chống lại các giá trị đó. Dưới thời Liên Xô cũng vậy, sự thiếu tự do cá nhân và chất lượng cuộc sống ảm đạm được giải thích là một phần trong cuộc đấu tranh chống lại sự bất công của chủ nghĩa tư bản và ủng hộ sự bình đẳng cộng sản. Nhưng ý thức hệ áp bức của Liên Xô có một nguồn gốc rất dễ nhận ra; nó phát triển từ Cách mạng Bolshevik năm 1917, khi công nhân và nông dân chiến đấu chống lại giới quý tộc và giai cấp tư sản vì một thế giới bình đẳng hơn. Còn lời kêu gọi của Putin về một nền văn minh tôn giáo, truyền thống – trong đó các cô gái được khuyến khích sinh con ngay từ khi còn học trung học và các linh mục khuyên phụ nữ từ bỏ sự nghiệp để trở thành “người giúp việc” cho nam giới – lại gợi nhớ về thời kỳ tiền công nghiệp. Những mệnh lệnh lỗi thời như vậy chẳng có mấy ý nghĩa đối với những người Nga đương đại đã sống với sự tiến bộ công nghệ, đi du lịch khắp thế giới, và trong những năm gần đây còn trở nên xuất sắc trong nền kinh tế dịch vụ. Khoảng cách lớn giữa thông điệp và thực tế ngày càng khó để lấp đầy.
Putin muốn một sự cống hiến không dè dặt cho cuộc chiến, và các khẩu hiệu yêu nước ca ngợi chủ nghĩa anh hùng của Nga và Liên Xô đã xuất hiện tràn ngập các màn hình TV, biển quảng cáo, quảng cáo trực tuyến, và các tuyên bố của chính Điện Kremlin. Các màn hình kỹ thuật số trên khắp các thị trấn Nga trình chiếu hình ảnh những người lính mặc đồ ngụy trang bảo vệ tổ quốc, với chú thích yêu cầu các chiến binh tiềm năng “gia nhập phe ta” – đặt phe ta (những người yêu nước) đối lập với những kẻ không phải phe ta (những người không yêu nước). Putin tuyên bố rằng “sự đoàn kết và ủng hộ của người dân dành cho quân đội là điều giúp Nga chiến thắng.”
Tuy nhiên, chương trình tuyên truyền của ông lại không gây được tiếng vang. Ngày càng ít người Nga muốn xung đột tiếp tục, bởi vì càng kéo dài, nó càng không còn là chuyện ở hậu trường, mà ngày càng xâm lấn và chi phối cuộc sống của họ. Mọi người lo lắng về việc trải qua một cú sốc khác như đợt “động viên một phần” vào mùa thu năm 2022, khi 300.000 người đàn ông bị yêu cầu gia nhập quân đội. Sau thông báo đó, nhiều binh sĩ tiềm năng vội trốn ra nước ngoài. Tháng 10 năm đó, 66% người Nga nói với Levada rằng họ sợ một cuộc tổng động viên, và 57% muốn bắt đầu đàm phán hòa bình (ngày nay con số này là 66%). Chính phủ, lo ngại về việc làm quá tay, đã quyết định thiết lập một hệ thống tuyển quân trên danh nghĩa là tình nguyện.
Thanh niên trẻ tuổi trên khắp nước Nga nhanh chóng được tuyển mộ để ra mặt trận. Gia đình họ nhận được khoản tiền tương đương từ 2.000 đến 20.000 đô la, hoặc hơn, tùy thuộc vào khu vực. Trong ba năm, chính phủ đã chi gần 38 tỷ đô la, tương đương 1,5% GDP của đất nước, cho các khoản thanh toán này. Bộ Quốc phòng cho biết quân đội đã tiếp nhận gần 500.000 lính mới vào năm 2024 và 450.000 vào năm 2025. Một số bị ép buộc; số khác là tội phạm thà ra trận còn hơn vào tù. Ngoài việc được trả tiền, họ còn được xóa tội. Hàng ngàn người đã chết, nhưng cũng có hàng ngàn người khác quay trở về. Khi năm tháng dần trôi qua, ngày càng nhiều người đàn ông bị thương tật được nhìn thấy trên đường phố ở các thị trấn Nga. Người qua đường e ngại họ, xem họ như lính đánh thuê.
Putin đã cố gắng nhào nặn chiến dịch ở Ukraine thành một cuộc chiến tranh vệ quốc, đặt nó ngang hàng với Thế chiến II, mà người Nga gọi là “Chiến tranh Vệ quốc Vĩ đại.” Nhưng nỗ lực đó đã thất bại. Những lời lẽ hiếu chiến từ các quan chức và chuyên gia của Điện Kremlin đã không tạo ra lòng nhiệt huyết quốc gia. Thay vào đó, chủ nghĩa quân phiệt càng được thể hiện trước công chúng, thì mọi người càng oán giận thông điệp đó. Năm ngoái, tôi nghe thấy hai thiếu niên chế giễu một tấm áp phích tuyển quân trên tàu điện ngầm ở Moscow. Nó có hình những người lính đi kèm câu hỏi “Ai nếu không phải là bạn?” “Ai nếu không phải là bạn?” các cậu bé cười “thì tất nhiên là Putin.”
Vùng Xám
Không ai ở Nga biết rõ điều gì bị cấm và điều gì vẫn được phép; thực tế kiểu Orwell này đầy rẫy những lỗ hổng. Phương Tây bị tẩy chay, nhưng trong mùa Giáng sinh này, hầu hết các trung tâm mua sắm đều chào đón du khách bằng từ tiếng Anh “JOY” (Niềm vui) khổng lồ. Các chương trình văn hóa cuối tuần liên tục cập nhật đánh giá các tập trong mùa mới nhất của White Lotus, giải thích tại sao bộ phim Conclave đáng để xem và Avatar: Fire and Ash thì không, nhắc đi nhắc lại về bữa lửng kiểu Ý tại khách sạn Bốn Mùa gần Quảng trường Đỏ, và quảng bá chương trình tiếng Anh tại Trường Anh ngữ Moscow – nhưng đồng thời cũng giới thiệu thơ ca yêu nước hoặc quảng cáo tải xuống một trò chơi điện tử có tên Hỏi Stalin. Trong khi đó, một số tổ chức tôn giáo và thành viên của Duma Quốc gia lại yêu cầu cấm Harry Potter với lý do bộ truyện này cổ xúy ma thuật hắc ám; những lời kêu gọi đó càng mạnh mẽ hơn vào mùa hè này, khi Tòa án Tối cao Nga tuyên bố Chủ nghĩa Satan là một “phong trào quốc tế” bị cấm (không có phong trào nào như vậy tồn tại). Tuy nhiên, trên trang du lịch của Yandex – phiên bản Google của Nga – người dân nước này vẫn được cung cấp các chuyến đi đến các công viên giải trí và bảo tàng Harry Potter trên khắp thế giới. Một sự kiện được yêu thích trong tháng 12 vừa qua là “Harry Potter, Năm mới Hogwarts” tại Câu lạc bộ Nghệ thuật Moscow. Tại Kazan, thủ phủ của vùng Tatarstan xa xôi, một quán cà phê dễ thương theo chủ đề Harry Potter vẫn chào bán bánh gừng có khuôn mặt của các nhân vật nổi tiếng trong truyện.
Nhưng các mục tiêu khác của những người theo chủ nghĩa truyền thống đã không thể thoát khỏi làn sóng tấn công. Năm ngoái, cộng đồng LGBT bị cho là một “phong trào cực đoan quốc tế” – giống như Chủ nghĩa Satan, phong trào này không tồn tại – và sự thừa nhận những bản dạng giới khác này đã bị xóa khỏi mọi diễn ngôn công cộng. Các cặp đôi đồng giới bị cấm kết hôn hoặc có con. Cuốn tiểu sử của Roberto Carnero về nhà thơ và đạo diễn người Ý được yêu mến Pier Paolo Pasolini, một người đồng tính công khai, đã vi phạm chính sách LGBT mới. Nhà xuất bản Nga của cuốn sách này sau đó tìm cách lách luật kiểm duyệt và phát hành nó vào năm 2024. Thay vì đơn giản cắt bỏ những phần bị cấm, nhà xuất bản quyết định làm cho cuốn sách trông giống như một hồ sơ CIA thời Chiến tranh Lạnh, với hàng trăm trang sách bị bôi đen, cho người đọc thấy rõ sự nực cười của chế độ.
Vùng xám khiến mọi người rơi vào trạng thái bất định vĩnh viễn, và nó dần trở thành một hình thức áp bức, khuyến khích các cá nhân tự kiểm soát hành vi của chính mình. Trong nhà hát, có một hướng dẫn không chính thức – kết quả từ gợi ý từ lãnh đạo cấp cao – âm thầm cấm việc trình diễn các tác phẩm của tác giả nước ngoài trên sân khấu, nên ít có ai dám dựng các vở kịch này. Một số nhà hát còn xóa tên các diễn viên và tác giả bị cho là “không yêu nước” khỏi áp phích. Đạo diễn nổi tiếng Dmitry Krymov đã rời đất nước để phản đối chiến tranh, vì vậy vở Seryozha của ông – bản chuyển thể từ Anna Karenina của Tolstoy – tại Nhà hát Nghệ thuật Moscow đã loại tên ông khỏi các tài liệu quảng bá. Dòng ghi công trong chương trình là “Đạo diễn: Đạo diễn.” Năm ngoái, một đạo diễn trẻ đã dàn dựng vở Thumbelina của Hans Christian Andersen tại Nhà hát Satire Moscow. Trong câu chuyện, nữ nhân vật chính trẻ tuổi muốn bay đến các nước phương nam ấm áp để tìm kiếm tự do. Nhưng đạo diễn được yêu cầu không nhắc đến “các nước phương nam” – Ukraine nằm ở phía nam nước Nga. Từ “tự do” cũng phải tránh, để không làm khán giả hiểu sai ý tưởng. Cuối cùng, đạo diễn đề nghị kết thúc buổi diễn bằng một bài hợp xướng tiếng Latin. “Tiếng Latin có phải từ một quốc gia thân thiện không?” quản lý nhà hát hỏi.
Một số ví dụ thậm chí còn khôi hài hơn. Các bức tượng đá cẩm thạch La Mã cổ đại hình người khỏa thân trong các bảo tàng của Nga hiện đang vi phạm “truyền thống đạo đức sâu sắc” của Nga, theo Điện Kremlin. Ngay cả dưới chế độ tàn bạo của Stalin, cổ vật cũng không phải là mối đe dọa đối với nhà nước. Trong khi đó, món đồ chơi nhồi bông nổi tiếng Labubu, được tạo ra bởi một nghệ sĩ gốc Hong Kong lớn lên ở Hà Lan, đã bị tô vẽ như kẻ thù của nhân vật hoạt hình Cheburashka cây nhà lá vườn thời Liên Xô. Một nhà lập pháp Nga thậm chí còn khẳng định với vẻ mặt nghiêm túc rằng “những người theo các giá trị truyền thống tại mặt trận Ukraine sẽ chọn Cheburashka.” Khán giả của ông gật đầu như thể đây là một tuyên bố hợp lý.
Người dân không còn có thể kiểm soát cuộc sống của chính mình nữa. Điều đó đã trở nên rõ ràng vào tháng 12/2023, khi công ty viễn thông MTS tổ chức một bữa tiệc Giáng sinh “gần như khỏa thân” ở Moscow. Những người nổi tiếng trong danh sách khách mời xuất hiện trong những bộ trang phục thiếu vải, như họ đã làm suốt những năm trước, đinh ninh rằng cuộc sống riêng tư của họ là riêng tư. Nhưng chủ nghĩa yêu nước của Putin đã tước đi sự bảo vệ đó. Những người tham dự bị buộc tội thiếu lòng tự hào dân tộc, bắt chước phương Tây một cách “ghê tởm” trong lúc đất nước còn đang chiến đấu vì “linh hồn truyền thống” của nó. Kể từ đó, các bữa tiệc và các buổi biểu diễn trên khắp nước Nga đã bị đột kích để tìm kiếm “tội phạm” LGBT, “những người theo đạo Satan,” hoặc âm nhạc và các vở kịch do “đặc vụ nước ngoài” viết.
Một Chế Độ Độc Tài Đang Thành Hình
Trong bài báo năm 1993 “Hướng tới Lãnh tụ” (Working Towards the Führer), nhà sử học người Anh Ian Kershaw đã giải thích các cách thức để chủ nghĩa độc tài thống trị: thông qua việc sử dụng ý thức hệ để biện minh cho các hành động cá nhân và tập thể, thông qua sự đồng lõa tự nguyện của xã hội, và thông qua sự đàn áp của nhà nước. Lãnh đạo vạch ra các yêu cầu đàn áp, sau đó những người khác – bắt đầu từ các phụ tá của ông ta, mở rộng sang các doanh nghiệp, các tổ chức chính phủ và chính trị, trường học và đại học, và các nhóm tình nguyện cũng như cá nhân – tự đặt ra các quy tắc ứng xử. Chủ nghĩa siêu yêu nước của Putin đang đi theo cùng một kịch bản. Những công dân bình thường không chỉ đồng lõa một cách thụ động, mà còn là đồng tác giả của sự đàn áp khi họ cố gắng làm hài lòng lãnh đạo của mình và kiểm soát các thành viên trong cộng đồng của họ. Các quan chức háo hức muốn vượt mặt nhau dần trở nên hung hăng hơn trong các cuộc đàn áp. Kết quả là những cảnh tượng vô lý khi các quan chức bộ máy thành thạo biến những điều bất thường trở nên bình thường, và ngược lại.
Không phải là chính quyền đã hoàn toàn ngừng nhận ra sự vô lý. Họ vẫn nhìn ra nó khi nó phù hợp với họ. Ella Panfilova, người đứng đầu Ủy ban Bầu cử Trung ương Nga, đã tức giận khi một nhà lập pháp lo ngại báo cáo rằng biểu tượng chính thức của cuộc bầu cử năm 2024 giống với logo của Quỹ Chống Tham nhũng, từng do Alexei Navalny quá cố, kẻ thù chính của Điện Kremlin, đứng đầu. Panfilova ngay lập tức khiển trách nhà lập pháp vì “trí tưởng tượng hoang tưởng” của ông, và ông sau đó bị tuyên là một đặc vụ nước ngoài vì những bình luận của mình.
Trong hơn 25 năm nắm quyền, Putin đã khiến tập thể người Nga thấm nhuần ý tưởng rằng Nga là một “pháo đài bị bao vây” – các chuyên gia trên truyền hình đã thúc đẩy thông điệp này suốt nhiều năm. Người dân ở các làng mạc và thị trấn nhỏ, những người đang sống chật vật qua ngày, có thể tìm cảm hứng từ việc thuộc về một quốc gia vĩ đại đứng lên chống lại áp lực phương Tây. Bằng cách sử dụng khẩu hiệu thời Chiến tranh Vệ quốc Vĩ đại “Chiến thắng sẽ thuộc về chúng ta,” Putin biện minh trước công chúng cho những mất mát và tàn khốc mà họ phải gánh chịu trong suốt quá trình đó.
Đổi lại, từ các nghị sĩ Duma cho đến người dân bình thường đều tự nghĩ ra những quy định mang tính đàn áp, như thể bị cuốn vào một cơn điên loạn tập thể. Khi hệ thống cộng sản sụp đổ, thói quen tố giác bạn bè, thành viên gia đình hoặc đồng nghiệp vì tư tưởng lật đổ đã lắng xuống, nhưng đến năm 2022, hiện tượng này lại tái xuất. Thực tế, nó đã được bình thường hóa, thậm chí được khuyến khích, trong xã hội rộng lớn hơn. Tính đến năm 2024, những “người yêu nước” đầy tự hào đã gửi hơn 3.000 đơn tố cáo, buộc tội người khác làm mất uy tín lực lượng vũ trang, ủng hộ quyền LGBT, hoặc chỉ trích Điện Kremlin.
Một số tố giác vì niềm tin, một số muốn được công nhận vì đã hỗ trợ nhà nước, và một số thì chỉ điểm người khác vì sợ trở thành nạn nhân. Ivan Abaturov, một nghiên cứu sinh tiến sĩ không mấy tên tuổi từ Yekaterinburg, đã nổi tiếng vì bịa ra những cáo buộc hoang đường chống lại các nhà báo, chẳng hạn như những người đã sử dụng từ “chiến tranh” thay vì “chiến dịch quân sự đặc biệt.” Chỉ trong sáu tháng của năm 2023, anh ta đã viết 1.357 đơn tố giác dưới bút danh Anna Korobkova.
Những người khác, như Russian Commune (Công xã Nga), một nhóm cực hữu ủng hộ chiến tranh, đã chống lại “kẻ thù trong nước” một cách công khai. Ban đầu là một phong trào tự phát, nhưng kể từ năm 2022, nhóm này đã hỗ trợ các lực lượng an ninh chính thức, tham gia các cuộc đột kích nhắm vào các cộng đồng sắc tộc hoặc “những kẻ không mong muốn” tại các giảng đường đại học hoặc buổi hòa nhạc. Các thành viên nhóm này làm gián đoạn các buổi nói chuyện tại Moskva, một hiệu sách chỉ cách Điện Kremlin vài phút; họ hứa sẽ gây rắc rối cho các diễn giả mà họ không chấp thuận, đồng thời đe dọa đốt sách và đập vỡ cửa sổ. Khi hiệu sách gọi cho cảnh sát yêu cầu được bảo vệ, các sĩ quan thường từ chối, viện dẫn nguồn lực hạn chế.
Siết Chặt Vòng Kìm Kẹp
Nhưng thật bất ngờ, vào tháng 7, Bộ Nội vụ Nga tìm cách chấm dứt chủ nghĩa tự phát nghiệp dư. Trong một ám chỉ gián tiếp đến Russian Commune, bộ đưa ra cảnh báo cho công dân Nga về các nhóm dân tộc chủ nghĩa “sử dụng các khẩu hiệu yêu nước làm vỏ bọc, truy tìm những kẻ thù tưởng tượng, và kích động xung đột sắc tộc.” Kể từ đó, ngay cả những quan chức theo chủ nghĩa dân tộc nhất, như Kirill Kabanov – thành viên của Hội đồng Tổng thống về Phát triển Xã hội Dân sự và Nhân quyền (một cái tên nay đã trở thành nghịch lý) – cũng khẳng định rằng các tổ chức như vậy phải được sáp nhập hoàn toàn vào “cấu trúc chính phủ.”
Những động thái này là một phần của giai đoạn đàn áp và kiểm soát mới, nhắm vào không chỉ phe đối lập mà còn cả những kẻ siêu trung thành. Vào tháng 12, các nhà thăm dò ý kiến của Levada đã phát hiện rằng chỉ có 26% dân số phần nào đồng ý rằng “chiến dịch quân sự” ở Ukraine nên tiếp tục, mức hỗ trợ thấp nhất kể từ khi chiến tranh bắt đầu. Tỷ lệ những người khăng khăng rằng Nga nên chiến đấu cho đến khi chiến thắng hoàn toàn đã giảm từ 29% vào năm 2022 xuống còn 15% vào cuối năm 2025. Tâm trạng hiện tại đã trở thành một mối đe dọa đối với Điện Kremlin. Trước tình hình đó, chính quyền đã phản ứng bằng cách giảm bớt việc giao phó dự án độc tài cá nhân của mình cho người dân, đồng thời chuyển gánh nặng đàn áp trực tiếp sang cho nhà nước. Mục tiêu của họ là loại bỏ mọi hoạt động chính trị độc lập – bất cứ điều gì có thể vượt khỏi tầm kiểm soát.
Chính phủ thậm chí đã quay lưng lại với những người trong nội bộ chế độ. Kể từ mùa hè, một loạt các vụ bắt giữ đã diễn ra hàng ngày, nhắm vào các quan chức chính phủ, chính trị gia, và sĩ quan quân đội cấp cao từng được tin cậy, những người hiện phải đối mặt với cáo buộc tham nhũng. Tháng 6 và tháng 7 cũng chứng kiến những vụ bắt giữ tàn bạo các nhà báo từ trang tin tức trực tuyến Ura.ru và kênh Telegram Baza, cả hai đều là những ấn phẩm siêu yêu nước, ủng hộ chiến tranh, đã ngoan ngoãn thù hận “kẻ thù” – Ukraine, đặc vụ nước ngoài, những người chỉ trích Điện Kremlin. Sang mùa thu, một số nhân vật trung thành nhất đã bị dán nhãn đặc vụ nước ngoài, bao gồm Sergei Markov, nhà tuyên truyền chính trị thân Kremlin, và Roman Alekhin, blogger ủng hộ chiến tranh nổi tiếng. Người ta chỉ có thể đoán mò lý do: Markov có lẽ đã dám đưa ra lời khuyên cho Putin, hoặc có lẽ ông đã quá thân thiết với Azerbaijan. Alekhin thì có thể đã chỉ trích tình hình chiến trường của Nga. Blogger hiếu chiến gốc Crimea Tatiana Montyan thậm chí còn bỏ qua nhóm đặc vụ nước ngoài và bị dán nhãn thẳng là “khủng bố và cực đoan,” dường như vì bà đã chỉ trích một số người yêu nước có liên hệ với Điện Kremlin. Giờ đây, không còn đánh giá độc lập nào về các hành động của Nga được dung thứ, ngay cả khi chúng đến từ những người theo dõi trung thành nhất.
Sự đàn áp của Điện Kremlin ngày càng sâu rộng. Quyền truy cập Internet bị giới hạn: đầu tiên, YouTube bị làm cho quá chậm để sử dụng, và các cuộc gọi qua ứng dụng nhắn tin Signal và Viber đều bị chặn. Sau đó, vào tháng 9, các quy định mới, quyết liệt hơn chính thức có hiệu lực: các cuộc gọi qua WhatsApp và Telegram bị hạn chế, và bất kỳ ai tìm kiếm bất kỳ trang web bị cấm nào sẽ bị phạt vì tham gia vào chủ nghĩa cực đoan. Kiểm duyệt kỹ thuật số sâu rộng đến mức các phe phái trong Duma thường chỉ đối lập trên danh nghĩa cũng quyết định bỏ phiếu chống lại nó. Chỉ có đảng của Putin chấp thuận kiểm duyệt mà không có bất kỳ sự phản đối nào. Nó thậm chí còn châm ngòi cho một cuộc biểu tình hiếm hoi: cựu ứng viên tổng thống Boris Nadezhdin đã dẫn đầu một nhóm đến trước tòa nhà quốc hội, cầm trên tay những tấm biển các-tông ghi: “Orwell viết một cuốn tiểu thuyết phản địa đàng, không phải một cuốn cẩm nang hướng dẫn.” Nhưng các hạn chế mới vẫn được triển khai. WhatsApp gần như không thể sử dụng được, và Internet di động hiện bị chặn hàng ngày trên khắp nước Nga – ít nhất 11.300 vụ chặn mạng đã được báo cáo ở các khu vực khác nhau kể từ tháng 5 – với lý do để ngăn chặn việc sử dụng chúng cho các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Ukraine, nhưng nguyên nhân thực sự là để cắt đứt kết nối của Nga với phần còn lại của thế giới và kiểm soát dân chúng.
Làn sóng vỡ mộng đang gia tăng. Những người ủng hộ chiến tranh nhiệt thành giờ đây nổi giận vì xã hội Nga phớt lờ những hy sinh của quân đội. Họ không hài lòng với những tiến bộ chậm chạp ở Ukraine: kể từ tháng 02/2022 đến nay, Nga đã chiếm đóng chưa đến 12% lãnh thổ Ukraine. Những người khác lo lắng về lạm phát, hiện ở mức khoảng 7%, và phàn nàn về giá thực phẩm, dịch vụ tiện ích, khí đốt, và thuốc men tăng cao. Các nhà kinh tế bày tỏ sự bi quan về nền kinh tế đang gặp khó khăn. Thâm hụt ngân sách năm 2025 là hơn 53 tỷ đô la; chi tiêu quân sự tăng 38% so với năm ngoái, trong khi hầu hết các doanh nghiệp – trong nhiều ngành công nghiệp, bao gồm xây dựng, sản xuất xe hơi, và du lịch – đã chứng kiến sự sụt giảm đáng kể. Tình hình càng trở nên tồi tệ hơn do sự chuyển dịch của Nga sang các lĩnh vực thâm dụng lao động, thay vì “tập trung vào công nghệ cấp cao” như Putin đã hứa vào năm 2020. Và đất nước cũng phải đối diện với sự mất mát khi hàng trăm ngàn binh sĩ thiệt mạng nơi chiến trường.
Nếu không có hòa bình, thì chiến tranh toàn diện chỉ là vấn đề thời gian. Đầu tháng 12, phiên hỏi đáp thường niên của Putin dành cho công chúng và báo chí đã tập trung áp đảo vào những hy sinh cần thiết của đất nước cho “chiến dịch quân sự đặc biệt.” Việc duy trì cam kết với cuộc chiến có thể đồng nghĩa với tổng động viên và thiết quân luật. Nếu thay vào đó, xung đột kết thúc vào năm tới, thì chế độ vẫn sẽ bị dội bom bởi những câu hỏi khó. Cả hai kịch bản này đều đầy rẫy sự bất định, vì vậy sự kiểm soát của Điện Kremlin cần phải là tuyệt đối.
Bước sang năm 2026, nước Nga vẫn chưa hoàn toàn tái hiện 1984. Các quy tắc cuối cùng chưa được thiết lập đầy đủ, và bất đồng chính kiến vẫn len lỏi qua các kẽ hở. Dmitry Muratov của Novaya Gazeta – người cũng bị dán nhãn là đặc vụ nước ngoài – thường xuyên lên tiếng chống lại sự đàn áp. Các phóng viên của ông tiếp tục làm công việc họ đã làm trước năm 2022. Tờ báo chính thức bị đóng cửa, nhưng bản trực tuyến vẫn có thể truy cập qua VPN, và người Nga có thể đặt mua bản cứng với tên gọi thay thế Novaya Gazeta Journal. Một số người dẫn chương trình và nhà phân tích từ kênh YouTube Zhivoi Gvozd (trước đây là Echo Moskvy) cũng vẫn ở lại Moscow; sau khi bị đuổi khỏi trụ sở, giờ họ phát sóng từ một vài căn phòng khiêm tốn ở ngoại ô thành phố.
Những người này đang chống lại sự đàn áp mỗi ngày. Vô số người khác cũng vậy trong những hành động thách thức phơi bày sự lố bịch và tàn bạo của chế độ. Vài tháng trước, một người đàn ông dũng cảm ở St. Petersburg đã vẽ một bức graffiti mang khẩu hiệu Liên Xô những năm 1960 “Hòa bình trên Trái đất”; ông hiện đang bị điều tra về chủ nghĩa cực đoan và khủng bố. Khi đi bộ trong khuôn viên Tu viện Chúa Cứu Thế Hiển Dung tại Yaroslavl, một thị trấn cổ cách Moscow hơn 250km về phía bắc, người ta bắt gặp một tảng đá lớn mà ai đó đã vẽ thêm một con chim màu vàng và xanh – màu cờ Ukraine. Tại thị trấn Murom, cách đó 320km về phía đông, một cửa hàng quần áo thu hút du khách bằng cách trưng bày các chùm bóng bay với màu sắc bắt mắt – đen và tím, trắng và đỏ, và vàng và xanh. Khi tôi hỏi liệu cặp màu cuối cùng có phải là cố ý không, nữ nhân viên bán hàng nháy mắt và nói: “À, nếu một sĩ quan bước vào, tôi sẽ cười đong đưa kiểu Marilyn Monroe rồi nói, ‘Chỉ là những màu này trông thật đẹp khi ở cạnh nhau.’”
Nina Khrushcheva là Giáo sư Các vấn đề Quốc tế tại The New School.
Nguồn: Nina Khrushcheva, “Russia’s Descent Into Tyranny,” Foreign Affairs, 30/12/2025
Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng, Nghiên Cứu Quốc Tế
