Đảng Viên Kinh Doanh: Ranh Giới Nào Ngăn Quyền Lực Biến Thành Lợi Nhuận? (Bình Nguyên)

by Việt Thắng | 11/10/2026

Ngày 8/10/2026, Hội nghị Trung ương 4 khóa XIV kết thúc với việc thông qua quy định về đảng viên tham gia đầu tư, kinh doanh. BBC Tiếng Việt đưa tin với tiêu đề “Đảng viên được ‘làm giàu chính đáng’” [8]. Phát biểu bế mạc, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu kiểm soát lợi ích thực tế, không chỉ người đứng tên [9]. Vấn đề đã chuyển từ thảo luận [1] sang quyết sách: ai bảo đảm quyền kinh doanh không được cộng thêm sức mạnh công quyền?

Một đảng viên kinh doanh bằng vốn và sáng kiến của mình cần được bảo vệ như những công dân khác. Nhưng quyền ấy không thể đi kèm khả năng sử dụng công quyền để có đất thuận lợi hơn, biết quy hoạch sớm hơn, nhận tín dụng dễ hơn hoặc được giải quyết thủ tục nhanh hơn đối thủ. Ranh giới phải được xác định ở nơi quyền lực tác động đến thị trường, kể cả khi người hưởng lợi không xuất hiện trên giấy đăng ký doanh nghiệp.  

Vì vậy, bàn về đảng viên kinh doanh mà chỉ bàn người nào được phép góp vốn, thành lập hoặc điều hành doanh nghiệp, nếu thế sẽ chưa chạm đến căn nguyên. Điều cần kiểm chứng là liệu chính sách mở rộng cơ hội cho toàn bộ khu vực tư nhân hay củng cố một trật tự trong đó cơ hội lớn thường đi qua một số tập đoàn có khả năng tiếp cận bộ máy quyết định.  

Khuyến khích tư nhân, nhưng cơ hội dành cho ai?  

Phát triển kinh tế tư nhân cần được đo bằng điều kiện hoạt động của những doanh nghiệp không có quan hệ đặc biệt với chính quyền. Một cơ sở sản xuất nhỏ, một doanh nghiệp công nghệ mới hoặc một nhà đầu tư chưa có tên tuổi có thể tiếp cận đất đai, vốn và hợp đồng theo tiêu chuẩn rõ ràng hay không? Họ có thể khiếu nại một quyết định bất lợi mà không sợ thủ tục tiếp theo trở nên khó khăn hơn hay không?  

Những câu hỏi ấy quan trọng, bởi sự lớn mạnh của vài tập đoàn không tự động chứng minh môi trường kinh doanh đã tốt lên cho số đông. Một doanh nghiệp có thể mở rộng nhờ năng lực quản trị và sản phẩm; cũng có thể nhờ cơ hội được lựa chọn, ưu đãi và bảo vệ. Hai quá trình có thể diễn ra đồng thời. Nhiệm vụ của quản trị công là phân biệt chúng bằng dữ liệu và tiêu chuẩn có thể kiểm tra.  

Bài Reuters đề cập về những tập đoàn “chip-to-ship” đã đặt vấn đề này khá lâu từ trước hội nghị. Bài phân tích xu hướng nâng đỡ những tập đoàn tư nhân lớn thành “nhà vô địch quốc gia”, đồng thời nêu lo ngại về ưu ái doanh nghiệp và tập trung rủi ro tài chính. Reuters cũng ghi nhận Vingroup phủ nhận đã thảo luận với chính quyền về đối xử đặc quyền [2]. Bài viết tuy không phải phản ứng trực tiếp đến hội nghị từ ngày 5 – 8 tháng 10/2026 nhưng là bối cảnh đáng suy ngẫm.  

Nhà nước có thể hỗ trợ doanh nghiệp trong những ngành chiến lược. Nhưng sự hỗ trợ phải có mục tiêu, thời hạn, nghĩa vụ tương xứng và cơ chế chấm dứt khi không đạt kết quả. Nếu quy mô lớn trở thành lý do để nhận ưu đãi, rồi ưu đãi lại làm doanh nghiệp lớn hơn, thị trường hình thành một vòng khép kín. Doanh nghiệp bên ngoài vòng ấy phải cạnh tranh bằng năng suất với đối thủ được nhiều lợi thế về chính sách.  

Nguy cơ sâu hơn là sự phụ thuộc hai chiều. Chính quyền cần tập đoàn để nhanh chóng có dự án và thành tích; tập đoàn cần chính quyền để có đất, hạ tầng và thủ tục. Nếu thiếu giám sát, sự hợp tác có thể khiến cơ quan quản lý khó bác bỏ một đề xuất không còn phục vụ lợi ích chung. Khi đó, khả năng huy động vốn của doanh nghiệp dễ được dùng thay cho việc chứng minh chất lượng phát triển.  

Từ Ba Vì đến Hải Vân: ai có quyền định nghĩa phát triển?  

Tranh luận về dự án safari Ba Vì đưa vấn đề xuống đời sống cụ thể. RFA ngày 1/10/2026 cho biết doanh nghiệp thuộc Sun Group đề xuất dự án hơn 580 ha và xin áp dụng cơ chế lựa chọn nhà đầu tư trong trường hợp đặc biệt theo Luật Thủ đô; bài viết đồng thời phản ánh phản ứng của người dân lo mất nhà, mất đất.[3]  

Điều cần kiểm tra là cơ sở lựa chọn cơ chế đặc biệt, phương án sử dụng đất và khả năng người dân tham gia trước khi quyết định trở nên khó đảo ngược. Cơ chế đặc biệt có thể có căn cứ pháp luật; chính vì giảm bớt một số bước cạnh tranh thông thường, nó càng cần trách nhiệm giải trình chặt chẽ.  

Một lời hứa tạo việc làm không thể tự nó thay thế quyền đối với đất và sinh kế hiện có. Đất là tài sản, nơi ở, phương tiện sản xuất và điểm tựa cộng đồng; một việc làm tương lai phụ thuộc vào tiến độ, tuyển dụng và tình hình kinh doanh. Người dân có quyền yêu cầu những cam kết có thể thực thi, thay vì phải đổi một nguồn sống đang có lấy triển vọng do bên khác dự báo.  

Ở chân đèo Hải Vân, dự án Làng Vân thuộc Vinpearl/Vingroup đặt ra câu hỏi về thẩm định môi trường. Bài RFA ngày 25/7/2026 khảo sát bản tóm tắt báo cáo đánh giá tác động môi trường của dự án hơn 512 ha, nêu băn khoăn về năng lực đơn vị tư vấn và việc xem xét tác động dài hạn.[4] Những nhận xét ấy cần được đối chiếu với hồ sơ đầy đủ và kết luận thẩm định, nhưng chúng cho thấy quy mô vốn không thể thay cho chất lượng đánh giá.  

Tại Quảng Ninh, quyết định chấp thuận doanh nghiệp liên quan Sun Group thực hiện khu đô thị sinh thái kết hợp công viên chuyên đề ở Quang Hanh, vốn hơn 4.000 tỷ đồng, là một ví dụ về sự hiện diện của tập đoàn lớn trong phát triển địa phương.[5] Bản thân việc chấp thuận dự án không chứng minh ưu ái trái luật. Tuy nhiên, nó đặt ra nhu cầu công khai tiêu chí lựa chọn, giá trị nguồn lực được giao và lợi ích cộng đồng phải nhận lại.  

Ba địa bàn nói trên không có cùng hồ sơ pháp lý hay cùng mức độ tranh chấp. Điểm chung cần phân tích là cách quyền lực công chuyển đất đai, cảnh quan và cơ hội phát triển thành nguồn lực cho dự án tư nhân. Một dự án có lợi cho doanh nghiệp có thể có lợi cho địa phương, nhưng sự tương thích ấy phải được chứng minh. Người dân không thể chỉ được xuất hiện ở cuối quy trình, khi phương án phát triển đã được quyết định thay họ.  

Đảng viên kinh doanh và phần quyền lực không thể hiện trên hồ sơ  

Đảng viên không đồng nghĩa với cán bộ có quyền quyết định. Một người làm việc trong khu vực tư nhân khác với người tham gia giao đất, cấp phép, thanh tra hoặc phân bổ ngân sách. Luật Doanh nghiệp sửa đổi năm 2025 tiếp tục giới hạn quyền thành lập, quản lý doanh nghiệp của cán bộ, công chức, viên chức, với ngoại lệ theo pháp luật chuyên ngành.[6] Chủ trương của Đảng cần được thực hiện trong khuôn khổ những giới hạn pháp lý ấy.  

Phát biểu bế mạc đặt ra yêu cầu kiểm soát theo quyền sở hữu, khả năng chi phối và lợi ích thực tế; xung đột phải được xử lý, không dừng ở khâu kê khai [9]. Đây là tiêu chuẩn cần dùng để kiểm chứng việc thực hiện. Người có chức vụ có thể không sở hữu cổ phần mà vẫn tác động đến doanh nghiệp của người thân; người hưởng lợi có thể đứng sau nhiều tầng công ty. Vì vậy, cần truy được chủ sở hữu hưởng lợi và dòng lợi ích gắn với quyết định công. 

Xung đột lợi ích cần được xử lý trước khi có bằng chứng về tội phạm. OECD coi đây là tình huống lợi ích riêng có khả năng ảnh hưởng không thích đáng đến nghĩa vụ công; các biện pháp bao gồm công khai lợi ích, hạn chế tham gia và rút khỏi quyết định liên quan.[7] Phòng ngừa như vậy giúp bảo vệ cả lợi ích xã hội lẫn người làm công vụ, bởi không buộc mọi trường hợp phải đi đến thiệt hại rồi mới xử lý.  

Người thân của cán bộ có quyền kinh doanh, nhưng lợi ích liên quan đến công vụ phải được kiểm soát. Người giữ chức vụ có quyền đầu tư trong giới hạn pháp luật, nhưng phải chấp nhận những nghĩa vụ minh bạch tương xứng. Khi xung đột không thể tách khỏi nhiệm vụ, phải thay đổi vị trí công vụ hoặc chấm dứt lợi ích liên quan. Một bản kê khai được lưu giữ mà không dẫn đến hành động kiểm soát chỉ tạo thêm thủ tục.  

Các cơ chế này cần người thực thi có khả năng kiểm tra độc lập, dữ liệu đủ để đối chiếu và sự bảo vệ cho người phản ánh có căn cứ. Doanh nghiệp phải được hỏi vì sao mình mất cơ hội. Nhà báo phải được truy tìm người hưởng lợi. Người dân phải được kiểm tra lý do chuyển đổi tài sản chung. Nếu những quyền ấy quá yếu, sự minh bạch sẽ phụ thuộc vào việc người nắm quyền lực có thể cho phép công bố đến đâu.  

Từ “nghe sự thật” đến kiểm chứng cải cách 

Bản tin BBC ngày 8/10 cho thấy không thể tiếp tục nhận định báo chí quốc tế không quan tâm hội nghị. Tuy nhiên, một bản tin thuật lại quyết sách chưa đồng nghĩa với đánh giá độc lập về hiệu quả cải cách. Câu hỏi có giá trị hơn là quy định mới sẽ thay đổi cách phân bổ cơ hội và kiểm soát lợi ích như thế nào. 

BBC cũng nêu sự thừa nhận của lãnh đạo về chất lượng tăng trưởng, sức cạnh tranh doanh nghiệp và áp lực giá cả [8]. Đặt trong bối cảnh ấy, ưu tiên dự án lớn càng cần được kiểm chứng bằng năng suất và lợi ích xã hội. Thành tích huy động vốn không thể thay cho việc mở rộng cơ hội cho doanh nghiệp ngoài nhóm được lựa chọn. 

Ông Tô Lâm nói: “Muốn tự sửa chữa, trước hết phải nghe được sự thật” [9]. Với lĩnh vực kinh doanh, sự thật ấy có thể đến từ người dân phản đối dự án, doanh nghiệp bị loại hoặc nhà báo truy tìm người hưởng lợi. Người nói phải được bảo vệ, câu hỏi phải được trả lời và quyết định sai phải có thể sửa. 

Phát triển tư nhân phải mở rộng cơ hội cho xã hội. Nếu nguồn lực tập trung vào một số tập đoàn còn cộng đồng chịu tác động khó có tiếng nói, lời hứa sẽ mất sức thuyết phục. Thước đo của quy định mới là khả năng ngăn ảnh hưởng chính trị trở thành vốn riêng. Nhà nước phải đủ trách nhiệm để từ chối lợi ích doanh nghiệp khi chúng xung đột với lợi ích chung. 

Bình Nguyên

*********

Nguồn tham khảo:  

About the author

Bài liên quan