Sau Thế chiến II, Mỹ đã nhiều lần can thiệp quân sự, bắt lãnh đạo, thay đổi chính quyền ở các quốc gia khác.
Và lịch sử cho thấy chỉ vài ba quốc gia thành công. Còn lại phần lớn đều thất bại có hệ thống.
Người ta thường viện dẫn Tây Đức, Nhật Bản, Hàn Quốc như những ví dụ thành công. Nhưng cần nói rõ, đây không phải phép màu, mà là những ca đủ điều kiện đặc biệt.
Đức và Nhật thua trận toàn diện, bộ máy cũ bị giải thể, xã hội bị tái cấu trúc từ gốc. Mỹ ở lại rất lâu, bơm tiền, xây thể chế, chấp nhận tốn kém hàng thập niên.
Hàn Quốc thì khác một chút. Mỹ giữ được quốc gia tồn tại. Nhưng dân chủ là kết quả của người Hàn tự đấu tranh, chứ không phải quà tặng từ xe tăng.
Còn lại đều có mẫu số chung lặp đi lặp lại. Lật lãnh đạo nhưng giữ lại bộ máy. Cái đầu rơi, thân thể vẫn nguyên. An ninh, quân đội, mạng lưới lợi ích không mất đi. Những khoảng trống quyền lực mở ra. Và lịch sử có một thói quen, khoảng trống được lấp bằng bạo lực.
Sau khi lật đổ, Mỹ dựng lên những chính quyền tồn tại được, nhưng thiếu chính danh. Chính quyền ấy giống căn nhà xây vội, sơn mới, bảng hiệu mới, móng cũ. Khi người bảo trợ còn giữ tay, nhà đứng. Khi rút tay, nhà sập.
Lịch sử đầy ví dụ. Năm 1953, CIA hậu thuẫn đảo chính lật Thủ tướng Mossadegh ở Iran, dựng nên Shah thân Mỹ. Kết cục là độc tài và phản ứng dữ dội dẫn tới Cách mạng Hồi giáo 1979. Iran từ đồng minh trở thành đối thủ lớn.
Năm 1954, tại Guatemala, Mỹ lật chính phủ dân cử vì “ngả tả”, mở ra nội chiến hơn 30 năm.
Năm 1973, ở Chile, Mỹ ủng hộ đảo chính lật Allende, kết quả là chế độ Pinochet với hàng chục nghìn người bị tra tấn, mất tích.
Năm 1989, Panama, Mỹ bắt Noriega nhưng để lại hàng nghìn dân thường thiệt mạng và tranh cãi chủ quyền kéo dài.
Gần hơn nữa năm 2001, tại Afghanistan, Mỹ lật Taliban. Nhưng năm 2021 Taliban quay lại. Mỹ tiêu tốn hàng nghìn tỷ đô, chiến đấu suốt 20 năm. Nhưng chỉ trong vài tuần sau khi Mỹ rút, chính quyền thân Mỹ sụp đổ như quân cờ domino.
Iraq năm 2003, Saddam Hussein bị lật, nhưng đất nước rơi vào nội chiến, mở đường cho khủng bố, nhà nước hồi giáo IS trỗi dậy.
Libya năm 2011, Gaddafi bị lật, đất nước vỡ vụn với nhiều chính phủ song song cho đến tận hôm nay.
Điểm chung là Mỹ lật được độc tài nhưng không xây được nhà nước.
Với người Việt, bài học này không phải chuyện xa xôi. Chính quyền Việt Nam Cộng Hòa tồn tại trong điều kiện thiếu chính danh, phụ thuộc sâu vào bảo trợ bên ngoài, sụp đổ khi người bảo trợ rút lui.
Những gì đã xảy ra tại Venezuela và đang tiếp diễn cho thấy quốc gia này không đủ điều kiện để thành công như Nhật Bản, Tây Đức.
Lịch sử cho thấy một nhà nước không thể đứng vững nếu sức sống không đến từ chính xã hội của nó.
Mỹ thường phải rút sớm vì áp lực trong nước. Dân Mỹ mệt. Ngân sách căng. Bầu cử tới. Không đủ lâu để tái thiết, nhưng đủ sâu để làm xã hội bản địa vỡ vụn.
Sai lầm cổ điển nhất là đánh giá thấp chia rẽ xã hội. Quốc gia không phải công ty để thay CEO là xong. Dân tộc không phải bảng tính để chỉnh vài ô. Chủ quyền, tôn giáo, sắc tộc, ký ức bạo lực… giằng xé nhau.
Và thế kỷ 21 này vẫn còn tư duy thay đổi lãnh đạo để hưởng tài nguyên – dầu mỏ như thực dân ở thế kỷ 18, 19 mà Trump đang muốn làm thì càng không hợp lý.
Độc tài có thể bị lật bằng bom đạn. Nhưng dân chủ thì không bao giờ mọc lên từ một nền chủ quyền bị bẻ gãy.
Rứa hỷ,
Võ Ngọc Ánh
(01/05/2026)
