Tôi không phải là nhà quân sự học và cũng không có tham vọng phân tích từng trận đánh trên chiến trường Nga–Ukraina. Nhưng với tư cách một người quan tâm đến lịch sử, tôi luôn bị hấp dẫn bởi một câu hỏi đơn giản: điều gì thực sự làm thay đổi cục diện của một cuộc chiến?
Trong hơn bốn năm qua, chiến tranh Nga–Ukraina đã trải qua nhiều thăng trầm. Có lúc người ta tin rằng Nga sắp thắng. Có lúc người ta lại tin rằng Ukraina sắp phản công thành công. Nhưng nhìn lại toàn bộ cuộc chiến, tôi có cảm giác rằng đằng sau những biến động ấy có một yếu tố xuyên suốt: vai trò ngày càng lớn của công nghệ, đặc biệt là drone.
Khi Nga phát động cuộc tấn công vào tháng 2 năm 2022, tương quan lực lượng quá chênh lệch. Nga có ưu thế áp đảo về quân số, xe tăng, pháo binh, không quân và tên lửa. Trong những tuần đầu tiên, các mũi tiến công của Nga đã áp sát Kyiv và nhiều người tin rằng thủ đô Ukraina sẽ sớm thất thủ.
Điều đó đã không xảy ra.
Nguyên nhân tất nhiên rất nhiều: tinh thần kháng cự của người Ukraina, những sai lầm trong chỉ huy và hậu cần của Nga, sự hỗ trợ của phương Tây, các loại vũ khí chống tăng hiện đại như Javelin hay một số loại chống tăng khác. Nhưng có lẽ lần đầu tiên trong lịch sử hiện đại, thế giới cũng chứng kiến một công nghệ mới bắt đầu thể hiện sức mạnh của mình trên chiến trường: drone.
Nhiều người còn nhớ đoàn xe quân sự Nga dài khoảng 60 km tiến về phía Kyiv. Đoàn xe đó không bị đánh bại chỉ bởi drone, nhưng drone đã đóng một vai trò quan trọng trong việc phát hiện mục tiêu, điều chỉnh hỏa lực và tấn công các điểm yếu của đối phương. Nó cho thấy rằng trong chiến tranh hiện đại, một đội quân nhỏ hơn vẫn có thể gây thiệt hại rất lớn cho một đối thủ mạnh hơn nếu biết tận dụng công nghệ. Vào thời điểm đó, tôi cũng đã viết một bài riêng về vai trò mang tính mở đường của drone trong việc chặn bước tiến của quân Nga.
Tuy nhiên, điều khiến tôi suy nghĩ ngày nay không phải là bản thân drone.
Điều khiến tôi suy nghĩ là khả năng đổi mới.
Năm 2022, Ukraina đã tạo ra lợi thế không phải vì có nhiều vũ khí hơn, mà vì họ nhận ra sớm hơn giá trị của một công nghệ mới. Drone khi đó vẫn còn bị nhiều người xem là một công cụ phụ trợ. Nhưng Ukraina đã sử dụng chúng với quy mô và sự sáng tạo vượt xa những gì các học thuyết quân sự truyền thống dự đoán.
Sau cú sốc ban đầu, Nga học hỏi rất nhanh. Moskva tăng cường huy động lực lượng, mở rộng sản xuất quốc phòng và đầu tư mạnh vào drone. Từ năm 2023 đến năm 2025, Nga dần thích nghi. Khoảng cách công nghệ được thu hẹp. Chiến trường bước vào trạng thái giằng co kéo dài, gợi nhớ nhiều hơn đến các cuộc chiến tiêu hao của thế kỷ XX.
Nhiều người cho rằng từ đó đến nay cục diện hầu như không thay đổi. Tôi không hoàn toàn đồng ý.
Nhưng từ năm 2026, chúng ta đang chứng kiến một bước ngoặt mới, và một lần nữa Ukraina dường như lại là bên đi trước trong cuộc đua đổi mới.
Nếu năm 2022 drone chủ yếu hoạt động gần chiến tuyến, thì ngày nay chúng đã trở thành vũ khí chiến lược. Drone Ukraina có thể bay hàng trăm, thậm chí hàng nghìn kilômét để tấn công các sân bay, kho nhiên liệu, nhà máy lọc dầu, cơ sở quân sự và các trung tâm hậu cần sâu trong lãnh thổ Nga.
Điều đáng chú ý là mục tiêu của Ukraina dường như không còn chỉ là bảo vệ từng kilômét chiến hào. Mục tiêu lớn hơn là làm suy yếu khả năng tiếp vận, sản xuất và duy trì chiến tranh của đối phương.
Những gì đang diễn ra tại Moskva, tại nhiều vùng công nghiệp của Nga hay tại Crưm cho thấy chiến tranh không còn là chuyện của riêng tiền tuyến. Các sân bay nhiều lần phải đóng cửa vì các đợt tấn công bằng drone. Nhiều cơ sở năng lượng bị đánh trúng. Hệ thống hậu cần và giao thông ngày càng chịu áp lực.
Đương nhiên, sẽ là quá sớm để kết luận rằng Ukraina sẽ thắng. Chiến tranh không đơn giản như vậy. Nga vẫn sở hữu nguồn nhân lực lớn, nền công nghiệp quân sự đáng kể và khả năng thích nghi đã được chứng minh nhiều lần trong lịch sử.
Điều quan trọng là tốc độ đổi mới. Năm 2022, Ukraina đi trước. Nga học hỏi và đuổi kịp.
Năm 2026, Ukraina dường như lại mở ra một hướng đi mới bằng cách sử dụng drone không chỉ như một vũ khí chiến thuật trên chiến trường, mà như một công cụ chiến lược nhằm vào hậu cần, năng lượng và khả năng duy trì chiến tranh của đối phương.
Nói cách khác, Ukraina không tồn tại được chỉ vì có drone. Ukraina tồn tại được vì liên tục đổi mới cách sử dụng drone nhanh hơn đối thủ.
Nhưng không có gì bảo đảm rằng khoảng cách đó sẽ tồn tại mãi mãi. Nếu Kyiv đổi mới, Moskva cũng sẽ tìm cách đổi mới. Nếu Ukraina làm được, Nga cũng có thể làm được. Cuộc chiến này đang trở thành một cuộc đua công nghệ không khác nhiều so với cuộc đua công nghiệp trong các cuộc chiến tranh lớn của thế kỷ XX.
Vì vậy, theo tôi, câu hỏi quan trọng nhất hiện nay không phải là bên nào có nhiều xe tăng hơn, nhiều pháo hơn hay nhiều quân hơn.
Câu hỏi là: bên nào có khả năng đổi mới nhanh hơn?
Lịch sử quân sự từng nhiều lần chứng kiến những bước ngoặt như vậy.
Năm 1940, quân đội Pháp sở hữu số lượng xe tăng không hề thua kém Đức. Thậm chí một số loại xe tăng Pháp còn được đánh giá tốt hơn về mặt kỹ thuật. Nhưng người Đức đã hiểu sớm hơn ý nghĩa của loại vũ khí mới này. Họ tập trung xe tăng thành các đơn vị cơ động lớn, kết hợp với vô tuyến liên lạc và không quân để tạo nên chiến thuật Blitzkrieg nổi tiếng(Chiến tranh chớp nhoáng).
Kết quả là chỉ trong vài tuần, quân Đức đã xuyên thủng phòng tuyến Đồng minh và tiến như vũ bão tới Paris. Thứ tạo nên khác biệt không phải chỉ là chiếc xe tăng, mà là cách người Đức sử dụng một công nghệ mới nhanh hơn đối thủ.
Máy bay cũng từng đi qua một quá trình tương tự.
Trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, máy bay chủ yếu được dùng để trinh sát. Hai mươi năm sau, trong Chiến tranh thế giới thứ hai, chúng đã trở thành một lực lượng quyết định. Trận chiến nước Anh năm 1940 cho thấy lần đầu tiên trong lịch sử số phận của một quốc gia có thể được quyết định phần lớn trên bầu trời. Từ đó trở đi, không một quân đội hiện đại nào có thể chiến thắng lâu dài nếu không làm chủ được không gian không quân.
Ngày nay, drone có thể đang đi theo con đường tương tự.
Ban đầu, chúng chỉ được xem như một công cụ hỗ trợ quan sát chiến trường. Nhưng sau hơn bốn năm chiến tranh Nga–Ukraina, drone đã trở thành vũ khí tấn công, trinh sát, chỉ huy, hậu cần và thậm chí là một công cụ chiến lược có khả năng đánh sâu hàng nghìn kilômét vào lãnh thổ đối phương.
Có lẽ chiến tranh của nhân loại đang bước sang một giai đoạn mới.
Không ai dự định điều đó. Nhưng cuộc chiến Nga–Ukraina có lẽ đã trở thành phòng thí nghiệm đầu tiên của chiến tranh thế kỷ XXI.
Và bài học lớn nhất của phòng thí nghiệm ấy có lẽ không hẳn nằm ở bản thân drone, mà ở khả năng liên tục đổi mới cách sử dụng drone.
Vì thế, theo tôi, Ukraina cần tận dụng tối đa lợi thế hiện nay để sớm tìm được một kết cục thuận lợi cho cuộc chiến. Lịch sử cho thấy không một ưu thế công nghệ nào tồn tại mãi mãi. Nếu Ukraina đã có thể làm thay đổi cục diện nhờ đổi mới, thì Nga cũng có thể học hỏi, thích nghi và đổi mới theo cách của mình. Hơn nữa, với tiềm lực của một cường quốc lớn cùng sự hậu thuẫn từ Trung Quốc, đó hoàn toàn không phải là một kịch bản không thể xảy ra.
Xin kết thúc bằng một câu mà tôi đã nhiều lần nhắc lại:
“Bạn không cần là người Nga để ủng hộ cuộc chiến của Nga, bạn chỉ cần độc ác.”
Vive l’Ukraine !
Hoàng Quốc Dũng
(24/06/2026)
