Sau bốn mươi năm Đổi mới, Việt Nam đã đạt được một thành tựu mà ít ai có thể phủ nhận: từ một đất nước nghèo nàn và khép kín trở thành một nền kinh tế có thu nhập trung bình, hội nhập sâu rộng vào thế giới và ngày càng đóng vai trò quan trọng trong khu vực.
Nhưng thành công ấy đặt ra một câu hỏi lớn.
Điều gì thực sự đã làm nên Đổi mới?
Phải chăng đó là sự chiến thắng của một hệ tư tưởng? Là tầm nhìn của một vài cá nhân kiệt xuất? Hay đơn giản là kết quả của áp lực kinh tế buộc hệ thống phải thay đổi để tồn tại?
Trong nhiều năm, những cuộc tranh luận về Việt Nam thường bị chia thành hai cực đối lập. Một bên nhìn Đổi mới như bằng chứng cho sự đúng đắn của mô hình hiện hành. Bên kia coi những thành tựu kinh tế chỉ là hiện tượng tạm thời của một cấu trúc chính trị chưa hoàn tất quá trình hiện đại hóa.
Sinh thái quyền lực thực dụng: Chính trị cải cách ở Việt Nam thời kỳ Đổi mới lựa chọn một con đường khác.
Cuốn sách không bắt đầu từ câu hỏi ai đúng, ai sai. Nó bắt đầu từ câu hỏi hệ thống thực sự vận hành như thế nào.
Luận điểm trung tâm của công trình là: Đổi mới không phải sản phẩm của một ý chí duy nhất, mà là kết quả của một hệ sinh thái quyền lực thực dụng. Trong hệ sinh thái ấy, các nhà lãnh đạo trung ương, chính quyền địa phương, doanh nghiệp nhà nước, khu vực tư nhân, giới kỹ trị, các nhóm lợi ích, áp lực quốc tế và kỳ vọng của xã hội cùng tương tác với nhau trong một quá trình thích nghi liên tục.
Chính tính thực dụng đó đã tạo ra năng lực đặc biệt của Việt Nam: khả năng điều chỉnh mà không sụp đổ, cải cách mà không cách mạng, đổi mới mà vẫn duy trì được tính liên tục của hệ thống.
Nhưng chính tính thực dụng ấy cũng đặt ra một nghịch lý mới.
Một mô hình được xây dựng để giải quyết các vấn đề trước mắt liệu có đủ khả năng đối diện những thách thức dài hạn?
Một hệ thống thành công trong việc thích nghi liệu có đồng thời trì hoãn những thay đổi căn bản mà tương lai đòi hỏi?
Những mạng lưới quyền lực từng thúc đẩy tăng trưởng có thể trở thành lực cản đối với đổi mới thể chế hay không?
Và quan trọng hơn cả: liệu Việt Nam có thể tiếp tục phát triển mà không cần một bước tiến tương ứng về chất lượng quản trị, trách nhiệm giải trình và sự tham gia của xã hội?
Đây là những câu hỏi không chỉ dành cho giới nghiên cứu chính trị.
Đó là những câu hỏi dành cho tất cả những ai quan tâm đến tương lai Việt Nam.
Bởi tương lai không chỉ phụ thuộc vào tốc độ tăng trưởng kinh tế. Nó còn phụ thuộc vào khả năng một quốc gia hiểu được chính những cơ chế quyền lực đã đưa mình đến thành công, cũng như những giới hạn mà các cơ chế ấy đang tạo ra.
Cuốn sách này không nhằm kết tội một chế độ, cũng không nhằm bảo vệ một chế độ.
Nó là một nỗ lực phản tư.
Một nỗ lực nhìn lại bốn thập niên Đổi mới với sự công bằng cần thiết đối với những thành tựu đã đạt được, nhưng cũng với sự trung thực cần thiết trước những câu hỏi còn bỏ ngỏ.
Bởi có lẽ, bài học quan trọng nhất của Đổi mới không nằm ở những câu trả lời mà chúng ta đã tìm thấy, mà nằm ở khả năng tiếp tục đặt ra những câu hỏi đúng cho tương lai.
Ngô Tràng An
(13/06/2026)
