Tô Lâm cũng giống Ceausescu ở chỗ chỉ biết đàn áp và đàn áp. Trong hai năm qua kể từ ngày Tô Lâm nắm được toàn quyền các vụ bắt người đã gia tăng hẳn về cả số lượng lẫn mức độ tàn bạo, ngay cả trong nội bộ Đảng Cộng Sản. Sự phẫn nộ đang tích lũy nhanh chóng.
Nguyễn Gia Kiểng
Danube là con sông lớn nhất Châu Âu bắt nguồn từ nước Đức chảy từ Tây Bắc xuống Đông Nam và đổ ra Biển Đen tại biên giới Romania – Ukraine, dài gần 3.000 km với lưu lượng gần 7.000 mét khối mỗi giây, qua các cảnh núi non hùng vĩ. Danube đã gây cảm hứng cho rất nhiều tác phẩm văn học nghệ thuật, quen thuộc nhất đối với người Việt là bài nhạc Dòng Sông Xanh của Johann Strauss II được coi là bản nhạc valse hay nhất thế giới.
Du ngoạn trên sông Danube là mong ước của tôi từ rất lâu rồi nhưng thưởng ngoạn không phải là mục tiêu duy nhất của tôi trong chuyến du lịch này. Một mục tiêu cũng quan trọng không kém là tham quan nốt những nước Đông Âu từng trải qua chế độ cộng sản mà tôi chưa đến. Cuộc thăm viếng này bắt đầu từ Romania, nước Đông Âu lớn thứ nhì Đông Âu, sau Ba Lan, về dân số (20 triệu) và diện tích (330.000 km²). Nó đưa tôi qua Bulgaria, Serbia, Hungary, Slovakia và sau cùng là Áo. Tôi đã chỉ tới Wien, thủ đô Áo, để thực hiện một dự định không thành trong những lần thăm viếng trước là tham dự cuộc hòa tấu trong cung điện Eschenback mà nhiều bạn Pháp của tôi coi là một bắt buộc khi đến Wien và nước Áo nói chung.
Trước hết xin có vài lời ngắn ngủi về các nước Đông Âu.
Danh xưng ‘Đông Âu’ khá mơ hồ. Trong thời kỳ Chiến Tranh Lạnh nó thường được dùng để chỉ các nước thuộc vùng ảnh hưởng của Liên Xô nhưng không là thành phần của Liên Bang Xô Viết. Vì thế mà ít ai gọi Ukraine và Belarus là những nước Đông Âu. Người ta cũng coi Hy Lạp là một nước thuộc Phương Tây dù nó nằm hẳn ở phía đông Châu Âu. Nói chung có 12 ‘nước Đông Âu’ như vậy với dân số tổng cộng khoảng 100 triệu người và diện tích khoảng một triệu km².
Một đặc điểm của các nước Đông Âu này, nhất là sáu nước tôi tới lần này, là núi non hùng vĩ. Người ta hay nói tới dãy núi Carpates vì nó là dãy núi dài liên tục nhưng thực ra chỗ nào cũng núi non chập chùng, những đồng bằng rất nhiều và nhỏ. Đồng bằng lớn nhất là đồng bằng Pusztat tại Hungary có diện tích khoảng 800 km². Hậu quả của địa hình đặc biệt này là các nước trong vùng đều nhỏ và gồm những đồng bằng nhỏ cách biệt nhau, do đó khả năng tập hợp lực lượng chống ngoại xâm cũng nhỏ. Không ngạc nhiên nếu trong dòng lịch sử các vùng thay đổi quốc tịch khá thường xuyên tùy theo sự hưng thịnh của các lãnh chúa và cũng bị chinh phục khá thường xuyên bởi các đế quốc La Mã, Byzantium, Ottoman, Áo Hung. Đi qua các nước này người ta có cảm tưởng là mỗi dân tộc đều là hậu quả của một sự pha trộn các chủng tộc rất khác nhau và cùng một sự pha trộn lặp lại ở mọi nước. Từ nước này sang nước khác người ta gần như gặp cùng một dân tộc.
Các nước Đông Âu này do sự tiếp giáp với các nước Tây Âu đều khá phát triển, không kém các nước này bao nhiêu trước Thế Chiến II. Sau đó họ lọt vào quỹ đạo Liên Xô và bị áp đặt chế độ cộng sản rồi suy sụp hẳn, như thí dụ Đông Đức so với Tây Đức. Chủ nghĩa Mác – Lênin luôn luôn là một tai họa cho những dân tộc không may mắc phải nó. Ngay khi Liên Xô sụp đổ, tất cả các nước này đều lập tức bỏ chế độ cộng sản và vươn lên nhanh chóng. Sau non một nửa thế kỷ có dân chủ thu nhập bình quân chính thức trên mỗi đầu người của họ nói chung hiện nay, trừ hai trường hợp đặc biệt của Romania và Serbia, đã bằng hơn một nửa các nước Tây Âu, nếu tính theo sức mua thì đã sấp sỉ bằng 2/3. Họ đều đã thuộc nhóm các nước được gọi là ‘phát triển với thu nhập cao’.
Với chuyến đi này tôi đã tham quan tất cả các nước cộng sản và cựu cộng sản trừ Triều Tiên. Nó đã xác nhận một lần nữa điều mà mọi người ta đã thấy là chủ nghĩa cộng sản đã lập tức và dứt khoát bị vất bỏ ngay khi các dân tộc được quyền chọn lựa và các đảng cộng sản cũng lập tức bốc hơi hoàn toàn và vĩnh viễn ngay sau khi dân chủ được thiết lập. Tại sao? Lý do giản dị là chế độ cộng sản đã kéo dài quá lâu, nó hoàn toàn không nên có và nếu vì sai lầm hoặc rủi ro mà có thì cũng đã phải cáo chung từ lâu rồi.
Một nét đậm khác của tất cả các chế độ cộng sản cũng lại được nhìn rõ tại đây là sự lạm dụng ngành xây dựng, bất động sản cũng như kết cấu hạ tầng. Những đại lộ thênh thang, những quảng trường mênh mang, những dinh thự hoành tráng, những cao ốc đồ sộ v.v. Nhưng sao trừ một vài ngoại lệ hiếm hoi tất cả đều vắng lặng, người và xe thưa thớt? Lý do chỉ giản dị là ngành xây dựng vừa không khó về kỹ thuật cũng như tổ chức lại vừa dễ gây ấn tượng về một đất nước phát triển mạnh. Nó cũng có tác dụng trấn áp khiến người dân cảm thấy mình nhỏ bé và bất lực trước một quyền lực áp đảo. Các vua chúa ngày xưa cũng đã hiểu như vậy dù là các pharaon Ai Cập, các hoàng đế Hy Lạp, La Mã, Trung Hoa, hay ngay cả các vua Khmer, Chiêm Thành, các lãnh chúa Inca, Maya, Azteque v.v. Xây dựng luôn luôn là vũ khí của các bạo quyền, nhưng lạm dụng nó cũng chắc chắn làm tiêu hao năng lực và dẫn tới suy sụp.
Hai kịch bản Ba Lan và Romania
Romania là nước mà người Việt Nam chúng ta cần quan sát kỹ. Trước đây Romania là một trong những nước tiến bộ nhất trong vùng Đông Âu không kém các nước Tây Âu bao nhiêu, nhưng giờ đây lại thua kém nhiều nước trong vùng; các thăm dò dư luận cũng cho thấy người Romania vừa không lạc quan vừa không đoàn kết. Lý do là vì Romania đã không từ giã chủ nghĩa cộng sản một cách êm thấm.
Nói chung, trừ trường hợp đặc biệt của Serbia, các nước Đông Âu cựu cộng sản đã có hai kịch bản loại bỏ chủ nghĩa cộng sản: kịch bản Ba Lan và kịch bản Romania. Trong kịch bản Ba Lan, mà tất cả các nước cộng sản Đông Âu vào thời điểm 1989 đã chuẩn bị trước, các đảng cộng sản khẳng định từ bỏ chế độ cộng sản và bốc hơi ngay sau đó mà không cần chờ cuộc bầu cử tự do đầu tiên dù không bị cấm chỉ vì tất cả các đảng viên đều bỏ đảng để hoặc tham gia các đảng dân chủ vừa được thành lập hoặc thôi hoạt động chính trị. Tất cả đã diễn ra êm thấm, không hề có trả thù báo oán và đất nước mạnh mẽ khởi hành về tương lai dân chủ.
Kịch bản Romania lại khác hẳn. Đảng Cộng Sản Romania dưới sự lãnh đạo tuyệt đối của Nicolae Ceausescu đã ngoan cố duy trì chế độ cộng sản và gia tăng đàn áp để tận diệt mọi mầm mống đối lập. Kết quả: tình hình bế tắc sau khi bức tường Berlin sụp đổ, Ceausescu bị lật đổ bởi một cuộc đảo chính trong nội bộ Đảng Cộng Sản Romania và bị giết cùng với vợ và một số bộ hạ thân tín, thành phần Nomenklatura (nghĩa là những người cộng sản có thế lực nhất) lên cầm quyền và bắt đầu cuộc chuyển hóa về dân chủ theo vận tốc và lộ trình của họ, Đảng Cộng Sản Romania vẫn tiếp tục cầm quyền nhưng cho phép các đảng đối lập ra đời dưới sự kiểm soát của họ. Chỉ một năm sau hầu hết các đảng viên đã bỏ đảng, Đảng Cộng Sản Romania phải tự tuyên bố giải tán để các đảng viên trung kiên thành lập Đảng Dân Chủ xã Hội. Năm 1996 đảng này thất cử rồi, tàn lụi dần, và một liên minh các đảng dân chủ lên cầm quyền. Romania đã bỏ lỡ cơ hội để chuyển hóa về dân chủ trong hòa bình và đoàn kết dân tộc vì thế đã chỉ cải tiến chậm và bị nhiều nước trước đây kém mình qua mặt làm nhân dân bất mãn. Kịch bản Romania đã là một thảm kịch cho Ceausescu, gia đình và các bộ hạ thân cận đồng thời cũng đã gây thiệt lớn cho nước Romania và Đảng Cộng Sản Romania. Tất cả vì Ceausescu.
Nhưng Ceausescu là người thế nào? Sinh ra trong một gia đình trung nông, ông ta đã bỏ nhà đi lang thang ngay khi chưa học xong tiểu học. Ông bị bắt giam nhiều lần vì gia nhập Đảng Cộng Sản Romania ngay từ tuổi 13 theo lý lịch chính thức lúc ông cầm quyền, nhưng các nghiên cứu sau này cho thấy ông chỉ được kết nạp vào đảng cộng sản ở tuổi 18 sau khi ở tù chung với Gheorghiu – Dej, sau này trở thành tổng bí thư Đảng Lao Động cầm quyền. Nhờ sự nâng đỡ đặc biệt của Gheorghiu – Dej ông thăng tiến rất nhanh, được vào trung ương đảng và làm bộ trưởng, nhưng vai trò chính là điều khiển cơ quan công an chính trị Securitate. Trong những năm cuối đời Gheorghiu – Dej yếu mệt vì bị bệnh ung thư, Ceausescu trở thành nhân vật thứ hai của chế độ cộng sản Romania trên thực tế và tận dụng cơ quan Securitate để loại bỏ hết những người có thể tranh giành quyền lực với ông bằng những cáo buộc tham nhũng hoặc chao đảo lập trường. Năm 1965 Gheorghiu – Dej qua đời và Ceausescu trở thành tổng bí thư. Ông ta lập tức thống nhất hai chức vụ tổng bí thư đảng và chủ tịch nước với quyền hạn bao trùm vào tay mình, cấu trúc lại bộ máy nhà nước theo ý mình, đổi tên đảng từ Đảng Lao Động thành Đảng Cộng Sản, đổi tên nước từ Cộng Hòa Nhân Dân Romania thành Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Romania. Và nhất là quyết định hàng loạt những dự án xây dựng vĩ cuồng. Hai thí dụ điển hình là kênh đào Danube Biển Đen và trụ sở quốc hội.
Kênh đào Danube Biển Đen dài gần 100 km, nối liền khúc sông Danube ở điểm Cernavoda ra cảng Constanta tại Biển Đen. Dự án này thực ra đã bắt đầu từ khi Đảng Cộng Sản Romania nắm được chính quyền sau Thế Chiến II nhưng chỉ được tiến hành chậm chạp như là công việc khổ sai của những tù nhân chính trị bởi vì không cần thiết lắm, nó chỉ rút ngắn lộ trình ra biển vì sông Danube uốn khúc trong lãnh thổ Romania trước khi đổ ra biển. Khi Ceausescu lên cầm quyền thì công trình được đẩy mạnh một cách tàn bạo làm nhiều ngàn tù nhân chính trị chết. Kênh đào này được hoàn tất năm 1989, vài tháng trước khi Ceausescu bị lật đổ và hành quyết.
Dự án điên khùng thứ hai là trụ sở quốc hội, tốn hơn 50% GDP của Romania. Đây là trụ sở quốc hội lớn và đồ sộ nhất thế giới nhưng lại được xây trong một nước nhỏ và nghèo. Việc xây cất cũng đã buộc phải phá hủy khu trung tâm thủ đô Bucarest với nhiều di tích lịch sử. Đến khi Ceausescu bị lật đổ công trình vẫn chưa hoàn tất.
Trước những bất mãn Ceausescu chỉ biết đàn áp và đàn áp. Chắc chắn là Ceausescu phải có vấn đề tâm thần. Hình như ông ta quên rằng mình cũng là người và hơn nữa một người với kiến thức rất hạn hẹp. Ông ta tự xưng là ‘thần núi Carpates’, ‘dòng Danube của tư tưởng’ để rồi bị xử tử ngay sau một phiên tòa cũng giả trá và thô bạo như những phiên tòa mà ông đã dùng để xử những người bị kết tội là chống đối.
Cảnh giác!
Tôi đã dừng chân suy nghĩ khá lâu trên quảng trường Cách Mạng, trung tâm thủ đô Bucarest, nơi Ceausescu đang nói bài diễn văn cuối cùng thì phải bỏ chạy vì những tiếng gào thét phản đối đồng loạt vang lên, ngay sau đó bị bắt lại và xử bắn. Chế độ cộng sản Việt Nam đã đến lúc phải cáo chung và rất có thể chúng ta đang lặp lại thảm kịch Romania.
Tô Lâm không khác Ceausescu bao nhiêu. Kiến thức cũng sơ sài đến nỗi không biết mình sai. Cũng nhờ được sự tin cậy của một tổng bí thư đảng đang hấp hối trong một chế độ đã ruỗng nát đến độ mà bất cứ cấp lãnh đạo nào cũng có thể bị kết tội tham nhũng, lãng phí hay tiêu cực để loại các đối thủ và nắm được toàn quyền. Cũng những dự án xây dựng vĩ cuồng với tổng số chi phí cho 5 năm 2026 – 2030 lớn hơn ba lần GDP của nước ta, trong đó 4.033 dự án được dành cho tỉnh Hưng Yên. Những chi phí vô ý thức này đang nhanh chóng làm đất nước kiệt quệ.
Tô Lâm cũng tỏ ra không hiểu gì về kinh tế như Ceausescu. Ông tuyên bố quả quyết giữ tăng trưởng hai con số trong khi kinh tế Việt Nam đang khủng hoảng, bất động sản đang phá sản, lãi xuất cho vay chạm mức 18%, các ngân hàng đứng trước nguy cơ vỡ nợ, con số các công ty ngừng hoạt động năm nay tăng gấp đôi so với năm trước, ngoại thương bắt đầu nhập siêu. Ông nói tiền trong dân còn rất nhiều trong khi các cửa hàng theo nhau đóng cửa vì không còn người mua.
Tô Lâm còn tỏ ra ngây thơ hơn cả Ceausescu. Trước khi sang Châu Âu ông đã hãnh diện sang Nga lãnh giải thưởng hòa bình của Putin mà không hề ý thức rằng dưới mắt các nước Châu Âu Putin là một tội phạm chiến tranh, họ cũng thừa biết ông đã ra lệnh bắt cóc nhiều người và đã đích thân chỉ huy cuộc bắt cóc Trịnh Xuân Thanh tại Đức. Ông không biết ngượng khi tới Pháp với tư cách quốc trưởng mà chỉ được bộ trưởng công an và một đại diện ban tiếp tân bộ ngoại giao ra đón dù đã nhận mua gần 100 máy bay Airbus.
Tô Lâm cũng giống Ceausescu ở chỗ chỉ biết đàn áp và đàn áp. Trong hai năm qua kể từ ngày Tô Lâm nắm được toàn quyền các vụ bắt người đã gia tăng hẳn về cả số lượng lẫn mức độ tàn bạo, ngay cả trong nội bộ Đảng Cộng Sản. Sự phẫn nộ đang tích lũy nhanh chóng.
Anh em chúng tôi trong Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên không thù ghét Đảng Cộng Sản, chúng tôi hiểu rằng dân tộc nào cũng ít nhiều cũng xứng đáng với chính quyền của mình bởi vì thực tại nào cũng có lý do của nó. Chúng tôi cũng chẳng mong tai họa nào cho Tô Lâm. Chúng tôi chỉ mong muốn góp phần giúp đất nước sớm ra khỏi ách độc tài và vươn lên để mọi người Việt Nam có thể tự hào.
Chúng ta cần rất cảnh giác trong lúc này để kịch bản Romania đừng tái diễn trên đất nước mình.
Nguyễn Gia Kiểng
(12/09/2026)
