Quán ăn NV-Restaurace (Praha)
Cuộc bầu cử tuần qua ở bang Sachsen-Anhalt tạo ra một cuộc địa chấn ở Phương Tây. Người ta lo ngại nước Đức sẽ trở lại thời kỳ 1933. Dù chỉ thay đổi chính quyền ở một bang thì vấn đề đang trở nên nguy hiểm. Tháng 10 tới, thủ tướng bang Sachsen-Anhalt sẽ đến lượt làm chủ tịch hội đồng bộ trưởng nội vụ liên bang trong một năm. Chủ tịch hội đồng này sẽ có quyền đòi chia sẻ các thông tin về an ninh quốc gia từ bộ nội vụ liên bang. Một thủ tướng bang của đảng AfD, vốn bị coi là thân Nga và ăn tiền của Trung Quốc, sẽ là con dao đâm vào nền dân chủ. Để tránh bị đâm, có người nghĩ đến việc cấm đảng AfD hoặc hạn chế quyền lực của bang này trong liên bang. Ý nghĩ này bị nhiều người coi là vi hiến, chưa kể đến một tòa án hiến pháp độc lập có thể bác bỏ lệnh cấm.
Ví dụ này cho thấy không chỉ Đức, mà cả Phương Tây đang bị thách thức. Không chỉ Trump ở Mỹ mà còn rất nhiều chính khách ở các nước dân chủ luôn liếc nhìn một cách mê mẩn sang mô hình độc tài China. Ở đó người cầm quyền không phải sợ quốc hội, báo chí, tòa án, hay phe đối lập. Họ muốn lấy đất của dân ở đâu cũng được, muốn lấy ngân sách nhà nước ban thưởng để lấy lòng ai thì cứ việc lấy, nơi thì 1 triệu đồng, nơi thì đang mơ 5 ngàn USD.
Các nền dân chủ trẻ ở Đông Âu: Hungary, Slowakia, Ba-Lan và Séc (Tiệp) càng khó thoát khỏi sự quyến rũ của mô hình China. Chính phủ Séc của thủ tướng cực hữu Babis đang tỏ ra thân thiện với Trung Quốc và giữ khoảng cách với Đài Loan. Học tập những gì từng xảy ra ở Hungary dưới thời FIDESZ và ở Ba-Lan dưới thời đảng PIS, Babis đang tìm cách xói mòn hệ thống báo chí công cộng, đưa vào tầm kiểm soát của mình.
Tôi có nhiều gắn bó với nước Tiệp. Không những năm 1986 đã từng lăn lộn gần nửa năm trời ở Praha, Brno, Bratislava, mà sau này tôi thường sang đó thăm bạn bè, người thân. Bia và pha-lê Tiệp được coi là hàng đầu thế giới. Đối với người Việt, thương hiệu giày Bata được trở thành danh từ cho các loại giày vải[1].
Trong suốt thời kì chiến tranh lạnh, Tiêp-Khắc giữ được sự cân bằng giữa mức sống cao và không gian văn hóa tạm coi là dễ thở. Trí thức Đông Đức vẫn hay sang Praha mua sách báo phương tây mà ở Đông Berlin không thể có. Nhà ga Praha là nơi trung chuyển cho các đoàn cán bộ Việt Nam qua lại phương Tây. Mặc dù mật vụ ŠtB[2] cũng theo dõi, khống chế tự do công dân như STASI ở Đông Đức, nhưng nhiều người Tiệp vẫn được ra nước ngoài làm việc, hưởng lương bằng USD, như chú Vladimir. Hè 1986 tôi ghé thăm cô Nhung và chú Vladimir trong ngôi nhà riêng ở Šedivého Praha. Từ tầng trên, chú dẫn tôi đi cầu thang xuống garage, leo lên chiếc xe Ford Sierra rồi chú từ từ mở cửa sắt, cho xe chạy qua bãi cỏ xanh mướt, ra cổng. Tôi tưởng đang ở Mỹ.
…
Mỗi lần qua Tiệp tôi đều nhận thấy sự thay đổi tích cực ở đây. Sau cách mạng Nhung 1989, lương trung bình ở Tiệp khoảng 300-400 DM, bằng 1/6 lương trung bình phương Tây. Ngày nay người Tiệp thu nhập khoảng 70-75% người Đức. Trong khi đó, giá sinh hoạt rất dễ chịu. Do vậy tuy biên giới Đức-Tiệp bỏ ngỏ, chẳng người Tiệp nào chạy sang Đức kiếm sống. Trình độ công nghiệp cao với mức lương thấp của Tiệp đã đón nhận luồng đầu tư ồ ạt từ Tây Âu suốt hơn 30 năm qua. Hiện nay khi thu nhập tăng cao, lợi thế đó ắt giảm đi, khó khăn bắt đầu tăng. Điều tất nhiên đó đang được các chính khách mị dân sử dụng để kích động chủ nghĩa dân tộc.
Nhưng người Tiệp từ lâu đã là một dân tộc văn minh. Không chỉ cuộc “Kháng chiến chống Hitler”, “Mùa xuân 1968”, “Hiến chương77”, hay “Cách mạng nhung 1989” mà ngay cả cách họ đối xử với các cộng đồng thiểu số đã khẳng định điều này. Tiệp là nước duy nhất mà trong đó 60.000 người Việt được hưởng quy chế dân tộc thiểu số, được cử đại diện của mình vào một hội đồng bên cạnh chính phủ (cùng các sắc dân như Đức, Hungary, Dzigan, Serbia v.v). Hiến pháp 1968 của nước Tiệp Khắc XHCN đã ấn định chính sách đa chủng tộc này. Nhà nước hiên nay tiếp tục duy trì.
…
Các bạn trong nhóm Văn Lang đã tổ chức rất chu đáo cho buổi giới thiệu sách “Xuyên Qua Mọi Chiến Tuyến” tối 22.08. Trong đó tôi có kể về mối tình Việt-Tiệp của cô Vi Hồng Nhung và chú Vladimir. Chiến tuyến ở đây là sự ngu dốt, ấu trĩ nhằm ngăn cấm tình yêu con người. Cô Nhung (86) rất mừng khi gặp lại chúng tôi. Cô vui vẻ kể về cặp “già-mù-què”. Trước khi chú qua đời năm 2019, cô chú sống hạnh phúc bên nhau. Mắt chú mờ nên không thấy gì, cô bị khoèo tay không cầm được đồ nặng. Hàng ngày chú bám vai cô đi chợ, mua gì cô bỏ vào làn chú xách.
Cô luôn nhắc về ngôi nhà Đức Bảo ở 92 Hàng Bạc, nơi mẹ vợ tôi đã cưu mang cô sau khi sinh cháu bé Ruzenka, vào lúc mà hai mẹ con cô bị cả gia đình và xã hội chối bỏ.
Người thứ hai tôi dự định đến thăm là Ngoc Tuan Tran, một cây bút tự do ở Praha. Chúng tôi chỉ quen nhau qua Facebook nhưng rất quý mến nhau. Cả hai đều là con gia đình Nam tập kết ra Bắc nên có nhiều đồng cảm. Biết Tuấn bị bạo bệnh nên trước khi sang Praha, tôi đã nhờ Nguyễn Cường dẫn đi thăm em. Ngày 03.08, em còn nhắn tin cho tôi: Nếu hôm 22.08 ra viện, em sẽ đến dự giới thiệu sách. Nhưng ngày 16.08, Cường báo tin là Tuấn đã mất. Tuấn sống độc thân nên một số bạn bè ở Praha đã đứng ra lo liệu tang lễ.
Buối giới thiệu sách đã diễn ra ngoài sự mong đợi của tôi. Quán ăn của vợ chồng em Hưng nằm ngay ở trung tâm quận 5, rất tiện giao thông công cộng. Tuy hai vợ chồng sang Tiệp lập nghiệp được gần 20 năm, nhưng Hưng luôn quan tâm đến các vấn đề của đất nước. Nay em sẵn sàng dành cho nhóm Văn Lang cái không gian ấm cúng của quán ăn một tối “miễn phí”. Một số bạn bè từ Đức nhân dịp này đi Praha, vừa để thăm qua thành phố như dự định, sẵn ghé dự buổi nói chuyện về đề tài “tình người trong chiến tranh”. Trong số khoảng 30 người đến dự có nhiều cháu, hoặc thuộc 8X hoặc thuộc thế hệ “Gen Z”, đó là điều tôi không ngờ.
Vì sự kiện diễn ra vào buổi tối châu Âu, nửa đêm ở Việt Nam nên tôi không mời được nhân chứng nào trong nước tham dự. Riêng Ted Engelmann từ Denver (Colorado) đã vui vẻ nhận lời. Anh kết nối qua Whatsapp, kể chuyện và trả lời các câu hỏi của bà con. Ted và tôi đều có hai quê hương. Gia đình Engelmann từ Đức di cư sang Mỹ, như tôi từ Việt Nam sang Đức. Tôi quý mến anh ở sự bình dị của một người tử tế.
Báo chí ca ngợi “Chủ nghĩa Anh hùng Cách mạng” trong tập “Nhật ký Đặng Thùy Trâm”. Tôi trân trọng nhật ký của chị chỉ vì nó được viết lên bởi tình yêu cuộc đời và lòng nhân ái, lại viết vào những lúc quyết định giữa sự sống và cái chết. Người cựu binh Ted Engelmann chưa hề đọc nhật ký đó khi được anh em Whitehurst nhờ đem nó sang Việt Nam để tìm tung tích gia đình chị, nhưng anh nhận lời.
Nói là làm, khác hẳn hàng chục người có tên tuổi khác đã đươc trao nhật ký vào tay trước đây mà không làm gì. Sang đến Việt nam là Ted tìm mọi cách truy tìm địa chỉ gia đình bác sĩ Đặng Thùy Trâm. Anh không bỏ cuộc khi đối mặt với sự thờ ơ. Anh tiếp tục tìm kiếm cơ hội ở văn phòng Quaker tại Hà Nội và may mắn gặp những người tử tế khác là Lady Borton và cháu Xuan Anh Do . Những con người bình dị này đã hành động kiên quyết, đã đi đến cùng để rồi cả thế giới biết về câu chuyện thần kỳ của tập nhật ký sau 35 năm lưu lạc.
Sau khi tập nhật ký nổi tiếng thế giới, Ted mới dành thời gian đọc nó. Cũng như tôi, anh thấy thích nhật ký của người bác sĩ Việt Cộng chỉ vì con người thật của chị được thể hiện mộc mạc qua đó, bất kể các yếu tố ý thức hệ.
Một độc giả hỏi Ted: Lý do gì khiến anh quyết tìm bằng được gia đình Đặng Thùy Trâm?
-Tôi là cựu chiến binh. Một người lính khi đã hứa với ai làm gì thì tôi phải làm đến cùng. Tôi đã giữ lời hứa với anh em nhà Whitehurst.
Sự tử tế của con người đơn giản chỉ là vậy.
[1] https://www.facebook.com/tho.nguyen.9231/posts/2963703730314347
[2] https://en.wikipedia.org/wiki/StB
Nguyễn Xuân Thọ
Nguồn: www.facebook.com
