Die Zeit
Tác giả: Heinrich Wefing
Người dịch: Phạm Hồng Lam
23-7-2026
Chính quyền Donald Trump đang cố đánh sập Tòa án Hình sự Quốc tế như thế nào?
Lời đe dọa khó có thể sỗ sàng và cực đoan hơn. Ông ta sẽ làm mọi cách, sẽ dùng “mọi phương tiện” mà chính phủ Mỹ có để loại bỏ mối đe dọa từ Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) ở Den Haag đối với nước Mỹ. Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio đã viết như vậy trong một bài bình luận trên Wall Street Journal tuần trước.
Ông cho biết, nếu cần, tòa án này sẽ bị đập vỡ “brick by brick” – từng viên đá một, từng viên gạch một. Ông sẽ không khuất phục trước “đám tăng lữ tự phong của luật pháp quốc tế”, những kẻ tìm cách biến ICC thành một “tòa án thường trực với quyền tài phán gần như vô hạn”. Nước Mỹ sẽ không chấp nhận để quân đội, lực lượng biên phòng và các thành viên Quốc hội của mình bị xét xử bởi những thẩm phán được lựa chọn ngẫu nhiên ở cách nước Mỹ hàng ngàn dặm.
Và, như thể tất cả những điều đó vẫn chưa đủ gay gắt, Rubio còn viết rằng việc công nhận Tòa án Hình sự Quốc tế sẽ đồng nghĩa với “sự diệt vong của Mỹ với tư cách là một quốc gia độc lập và có chủ quyền”. Một bài viết như thể được tuôn ra từ một cơn thịnh nộ.
Ngay cả khi tạm gác sang một bên mọi luận điệu gây tranh cãi – điều này vốn cũng không hề dễ dàng – thì phần lớn bài viết của Rubio vẫn phiến diện, mập mờ, nửa đúng nửa sai và đơn giản hóa vấn đề theo lối mị dân. Tòa án Hình sự Quốc tế, được thành lập năm 2002, không bắt giữ người một cách bừa bãi rồi giải họ đến Den Haag, mà chủ yếu truy tố những kẻ phạm tội diệt chủng và các nhà độc tài. Tòa án này cũng không xét xử mọi loại tội ác; theo Quy chế Roma, ICC chỉ có thẩm quyền đối với bốn tội ác đặc biệt nghiêm trọng: Tội diệt chủng, tội ác chống loài người, tội ác chiến tranh và tội xâm lược.
Tòa án chỉ can thiệp trong những trường hợp đó nếu tội phạm được thực hiện trên lãnh thổ của một quốc gia thành viên hoặc do công dân của một quốc gia thành viên thực hiện. Quan trọng hơn, ICC chỉ điều tra và bắt giữ khi hệ thống tư pháp của quốc gia liên quan không thể hoặc không muốn tự mình xử lý vụ việc. Tất cả những điều này đều được quy định trong Quy chế Roma. Vì Mỹ không tham gia hiệp ước ICC, nên một nhân viên tuần tra biên giới Mỹ đang làm nhiệm vụ tại Arizona (chẳng hạn), trái ngược với những gì Rubio nêu ra, hoàn toàn không có gì phải sợ ICC.
Có lẽ Rubio muốn gửi một thông điệp hoàn toàn khác đến người Mỹ ở nước ngoài: Chúng tôi sẽ không bỏ rơi các bạn. Chúng tôi sẽ không để các bạn bị lôi ra tòa bởi một nhóm người châu Âu điên rồ, bất kể các bạn làm gì. Bất cứ ai đánh chìm những con tàu bị nghi buôn ma túy ở vùng biển Caribbean, bất cứ ai bắt cóc một nguyên thủ quốc gia nước ngoài ngay trong hầm trú ẩn của họ, hoặc bất cứ ai ra lệnh đánh bom cơ sở hạ tầng dân sự ở Iran đều chẳng cần phải lo lắng về việc bị truy tố tại Den Haag.
Nhưng các chính quyền Mỹ trước đây cũng đã làm rõ điều này. Năm 2002, Tổng thống George W. Bush ký cái gọi là Đạo luật Bảo vệ Thành viên Quân đội Mỹ (American Servicemembers’ Protection Act). Đạo luật này cho phép chính phủ Mỹ giải cứu công dân của mình, kể cả bằng vũ lực nếu cần, trong trường hợp họ bị đưa ra xét xử trước ICC. Vì vậy, đạo luật này đôi khi còn được gọi là “Đạo luật tấn công Den Haag”.
Với Marco Rubio, ICC không phải lúc nào cũng là hiện thân của cái ác.
Về mặt chính trị, bài viết của Rubio có lẽ chủ yếu nhằm lấy lòng tổng thống của mình. Donald Trump coi thường luật pháp quốc tế cũng giống như ông ta coi thường một sợi tóc rụng hay khinh thường Barack Obama. Hồi đầu tháng Giêng, Trump tuyên bố ông chẳng cần luật pháp quốc tế; chỉ cần trí tuệ và đạo đức cá nhân của mình là đủ. Ngay sau đó, ông đe dọa sẽ xóa sổ Iran, phá hủy toàn bộ nền văn minh của dân tộc này.
Không lâu sau, Trump lại nói: “Cuba ư? Tôi có thể làm bất cứ điều gì tôi muốn với nước này“. Điều đó có nghĩa là ông ta tự xem mình như một người cai trị tuyệt đối, một nhà lãnh đạo tuyệt đối, không cần tự ràng buộc bởi bất kỳ luật lệ nào.
Về cơ bản, Rubio cũng đang nói điều tương tự, chỉ khác là trong bài viết của mình, ông tô điểm thêm bằng những lập luận mang tính lịch sử. Nhân dịp kỷ niệm 250 năm Tuyên ngôn Độc lập, ông viện dẫn tấm gương của các vị lập quốc Mỹ. Theo ông, những người lập quốc đã đặt chủ quyền lên trên hết và lật đổ ách thống trị của ngoại bang; “Độc lập là quyền bẩm sinh của chúng ta“.
Tuy nhiên, không phải lúc nào Rubio cũng lập luận gay gắt như vậy, và Tòa án Hình sự Quốc tế không phải lúc nào cũng là “ác quỷ” trong mắt ông. Chỉ bốn năm trước, ông cùng Thượng nghị sĩ Lindsey Graham đã ủng hộ một nghị quyết của Thượng viện kêu gọi truy tố các tội ác chiến tranh của Nga tại Ukraine ở Den Haag. Sau khi nghị quyết được thông qua vào tháng 3 năm 2022, Graham tuyên bố rằng, Mỹ cần “làm mọi thứ có thể” để cung cấp cho ICC thông tin và tình báo.
Giờ đây, xem ra Rubio đã đổi lập trường về vấn đề này để lấy lòng phong trào MAGA. Có lẽ ông cần phải chạy thật nhanh để bắt kịp dòng chảy đó. “Chủ quyền hay sự phục tùng” là nhan đề một cuốn sách của nhà tư tưởng cánh hữu John Fonte, được phong trào MAGA đón nhận rộng rãi. Theo lập luận này, một quốc gia tự hạn chế chủ quyền của mình để hội nhập vào trật tự quốc tế cũng có nghĩa là quốc gia đó đang tự giơ tay đầu hàng.
Có thể biện minh cho lập luận ấy từ góc độ lý thuyết dân chủ. Tại sao người dân, hay công dân của một quốc gia, lại phải từ bỏ bất kỳ quyền lực nào của mình, hoặc chuyển giao dù chỉ một phần quyền tự quyết cho những thể chế mà họ không thể kiểm soát? Nếu mọi quyền lực đều bắt nguồn từ dân, thì làm sao một tòa án quốc tế ở một vùng đất xa xôi lại có thể có quyền lực đối với công dân của nước đó?
Nhưng lập luận ấy bỏ qua một thực tế rằng người dân và các đại diện của họ, dĩ nhiên, có quyền tự do chuyển giao một phần chủ quyền của mình cho các tổ chức quốc tế. Trật tự thế giới thời hậu chiến, phần lớn do Mỹ kiến tạo, được xây dựng trên chính nguyên tắc đó.
Tuy nhiên, ngay từ đầu, phần lớn giới chính trị Mỹ đã bác bỏ Tòa án Hình sự Quốc tế. Cả Đảng Cộng hòa lẫn Đảng Dân chủ đều từ chối phê chuẩn Quy chế Roma. Chưa có một tổng thống Mỹ nào thật sự cân nhắc việc gia nhập ICC, kể cả Barack Obama hay Joe Biden, điều khiến nhiều nước châu Âu rất thất vọng. Tuy nhiên, cả hai đều hợp tác với ICC và cho phép tòa án này thực hiện nhiệm vụ của mình.
Giờ đây, Rubio còn đi xa hơn. Cuộc tấn công của ông nhằm vào Tòa án Hình sự Quốc tế thực chất là một cuộc tấn công vào chính luật pháp quốc tế. Đó là sự bác bỏ quan điểm cho rằng, có những giới hạn đối với những gì một quốc gia được phép làm. Đây mới là thông điệp thật sự của ông: “Chúng tôi đứng ngoài mọi luật lệ”.
Bộ trưởng Ngoại giao Đức Johann Wadephul đã phản ứng nhanh chóng và khá rõ ràng trên phương diện ngoại giao. Ông gọi ICC là một định chế không thể thiếu, giúp “thế giới an toàn hơn và công bằng hơn“. Phản ứng đó cũng cho thấy đây là một vấn đề hết sức nghiêm trọng.
Tuy nhiên, không rõ vì sao Rubio lại chọn công bố bài viết đầy đe dọa này vào đúng thời điểm hiện nay. Bất cứ ai đọc bài viết với giọng điệu hung hăng gần như không kềm chế ấy đều có thể nghĩ rằng ICC đang chuẩn bị truy tố Donald Trump hoặc sắp tuyên án tù chung thân đối với một vị tướng bốn sao nào đó của quân đội Mỹ, rồi sẽ đưa ông ta vào một nhà tù ở Hà Lan để ăn pho mát và sữa chua. Nhưng thực tế không phải vậy. Không có lệnh bắt giữ nào đang chờ được thi hành, còn cuộc điều tra được khởi xướng từ năm 2020 nhắm vào các quan chức tình báo Mỹ bị cáo buộc liên quan đến hành vi tra tấn tại Afghanistan thì một lần nữa lại bị trì hoãn vô thời hạn vì các vướng mắc về thủ tục.
Việc Mỹ sẽ làm gì để ngăn chặn một phiên tòa tiềm tàng của ICC nhắm vào công dân Mỹ vẫn còn rất mơ hồ, cũng giống như những lời đe dọa đầy hiệu quả nhưng không rõ giới hạn của Rubio.
Cuộc tấn công này diễn ra đúng vào thời điểm ICC đang trải qua giai đoạn khó khăn nhất trong lịch sử của mình. Luật pháp quốc tế đang bị coi thường và bị gạt ra bên lề một cách có hệ thống trên khắp thế giới. Niềm hy vọng lớn lao rằng ICC có thể trở thành trung tâm của một hệ thống công lý quốc tế gần như đã tan biến. Các xung đột toàn cầu giờ đây không còn được giải quyết chủ yếu bởi các luật sư mà bởi các tướng lĩnh. Và phần lớn những kẻ phạm tội chiến tranh vẫn tiếp tục nhởn nhơ ngoài vòng pháp luật.
Hơn nữa, kể từ khi Công tố viên trưởng Karim Khan ban hành lệnh bắt giữ Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu và hai lãnh đạo Hamas vào tháng 11 năm 2024 – hai người sau đó đã bị Israel sát hại – ICC đã phải hứng chịu áp lực chính trị nặng nề chưa từng có. Thêm vào đó, chính ông Karim Khan cũng bị đình chỉ công tác trong nhiều tuần vì bị nghi ngờ có hành vi tấn công tình dục đối với một nữ nhân viên.
Tin đồn và các thuyết âm mưu nhanh chóng lan truyền xung quanh vụ việc này. Đặc biệt trên mạng xã hội, nhiều người suy đoán rằng Mossad, CIA hoặc các cơ quan tình báo khác đã dàn dựng các cáo buộc nhằm làm mất uy tín của Khan. Tuy nhiên, ngay cả trong giới luật gia, hiện nay cũng có không ít người cho rằng ông không còn đủ tư cách tiếp tục đảm nhiệm chức vụ. Các quốc gia thành viên Quy chế Roma có thể sẽ chính thức chấm dứt nhiệm kỳ của ông ngay trong tuần này, sau khi bài báo được xuất bản (và ông vừa mới bị đa số các nước thành viên biểu quyết bãi nhiệm: Người dịch).
Thẻ tín dụng bị khóa, tài khoản bị đóng băng
Bài viết của Rubio không phải xuất hiện một cách ngẫu nhiên; nó là một phần trong chuỗi dài những lời đe dọa và các cuộc tấn công nhằm vào ICC.
Năm ngoái, một số thẩm phán của ICC đã bị đưa vào danh sách trừng phạt của chính phủ Mỹ, bị xếp ngang hàng với các phần tử khủng bố IS và các trùm ma túy. Việc bị đưa vào danh sách này buộc các công ty và ngân hàng Mỹ phải chấm dứt mọi quan hệ kinh doanh với họ.
Các thẩm phán bị liệt kê trong danh sách trừng phạt đã bị khóa thẻ tín dụng, tài khoản ngân hàng bị phong tỏa, đồng thời mất quyền truy cập vào các dịch vụ như Netflix và PayPal. Thẩm phán người Slovenia, Beti Hohler, gần đây kể với báo Die Zeit về những khó khăn đột ngột mà bà gặp phải trong cuộc sống hằng ngày cũng như trong công việc. Bà Hohler là thành viên của hội đồng thẩm phán đã ra lệnh bắt giữ Benjamin Netanyahu.
Tại Den Haag, ngày càng có nhiều lo ngại rằng các biện pháp trừng phạt nhắm vào từng thành viên của ICC có thể sẽ mở rộng thành các biện pháp trừng phạt đối với toàn bộ Tòa án. Một số người xem bài viết của Rubio như một lời cảnh báo cuối cùng theo hướng đó.
Đây có thể sẽ là một đòn trừng phạt có ảnh hưởng vô cùng lớn. Vì vậy, ICC đã tìm cách chuẩn bị để đối phó với tình huống này. Họ đã thay thế các phần mềm của Mỹ trên hệ thống máy tính bằng những sản phẩm của châu Âu, thậm chí còn trả lương trước cho nhân viên. Nhưng một tòa án hoạt động trên phạm vi toàn cầu, trong đó các luật sư và điều tra viên không thể sử dụng thẻ tín dụng khi di chuyển, thì chẳng khác nào một tòa án hoạt động trong bóng tối. ICC đã bị Mỹ tước đi phần lớn năng lực hoạt động, nhưng chưa bị triệt phá hoàn toàn. Các công ty và ngân hàng châu Âu cũng có thể bị buộc phải ngừng hợp tác với ICC để tránh trở thành mục tiêu trừng phạt của Mỹ.
“All tools at our disposal” (Mọi phương tiện trong khả năng của chúng tôi), Rubio đã viết như vậy: Sử dụng mọi phương tiện mà Mỹ có trong tay.
Châu Âu sẽ phản ứng như thế nào? Chính phủ Đức thì sao?
Nếu điều đó xảy ra, ICC sẽ trở thành một ví dụ bi thảm về một châu Âu dễ bị tổn thương vì thiếu độc lập về công nghệ số. Mỹ kiểm soát các công nghệ trọng yếu, các dòng chảy tài chính và thông tin; hệ thống ngân hàng, phần mềm và cả hạ tầng điện toán đám mây. Thế giới gần như bất lực trước sự thống trị công nghệ của Mỹ.
Ai có thể đóng cửa ICC thì cũng có thể đóng cửa hầu như mọi thứ khác. Có lẽ đây mới là khía cạnh đáng lo ngại nhất trong bài viết ngắn gọn của Rubio.
Toàn cầu hóa, trên thực tế, là một quá trình toàn cầu hóa do Mỹ thống trị, cho dù Ngoại trưởng Mỹ có lên án những “smug globalists“, những “kẻ toàn cầu hóa tự mãn” ở Genève, Davos hay thậm chí ở Den Haag đến mức nào đi nữa.
Đây hẳn là điểm trớ trêu cay đắng nhất: Người Mỹ đang sử dụng chính quyền lực của quá trình toàn cầu hóa để bảo vệ chủ quyền quốc gia của mình.
Trên thực tế, vấn đề không phải là chủ quyền hay sự phục tùng, mà là chủ quyền và sự phục tùng: Chủ quyền dành cho Mỹ, còn sự phục tùng dành cho tất cả những nước khác (ít nhất là những nước không có vũ khí hạt nhân).
Và ngay cả khi Mỹ từ bỏ bước leo thang căng thẳng cuối cùng này, ICC vẫn phải tính đến một kịch bản đáng lo ngại khác. Người ta cho rằng Tòa án lo ngại chính quyền Trump có thể gây áp lực lên các quốc gia khác để buộc họ rút khỏi Quy chế Roma, đặc biệt là những quốc gia có quan điểm chính trị gần gũi với Trump hoặc phụ thuộc vào ông ta. Chẳng hạn như El Salvador hay Chile (Venezuela vừa tuyên bố rút khỏi ICC: Người dịch).
“Từng viên gạch một“, như Rubio đã viết. Hay nói đúng hơn: Từng quốc gia một.
Nếu chỉ có một vài quốc gia rút lui, Den Haag có lẽ vẫn sẽ xoay xở được. Tuy nhiên, nếu việc rời bỏ ICC diễn ra thành một làn sóng, đó có thể trở thành mối đe dọa sống còn đối với Tòa án. Trong bối cảnh luật pháp quốc tế đang bị coi thường, bị xem là thừa thãi hoặc chỉ dành cho kẻ yếu, một cuộc quay lưng hàng loạt sẽ đặt ra một cách gay gắt câu hỏi về tính chính danh của ICC.
Và điều đó cũng sẽ đặt ra cho người châu Âu một câu hỏi không kém phần gay gắt về cách ứng xử với những quốc gia muốn rời đi hoặc còn đang do dự, và rộng hơn là về tương lai của ICC: Liệu họ có nên để tất cả những nước muốn rút lui cứ tự do ra đi? Hay họ nên tạo sức ép theo chiều ngược lại? Rốt cuộc, liệu họ có phải đấu tranh để bảo vệ sự tồn tại của ICC?
***
* ICC tức Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC = International Criminal Court), được thành lập năm 2002. Tòa Án này có thẩm quyền xét xử các cá nhân phạm tội, trong khi Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ= International Court of Justice) giải quyết các tranh chấp giữa các quốc gia. Cả hai Tòa đều đặt bản doanh ở Den Haag, thủ đô Hòa-lan.
ICC có 125 quốc gia thành viên. Một số nước như Mỹ, Trung Quốc, Nga, Ấn Độ, Israel và Thổ Nhĩ Kỳ không gia nhập.
_______
Tác giả: Ông Heinrich Wefing là trưởng ban Chính trị của tuần báo Die Zeit.
Nguồn: baotiengdan.com
