Không nên lãng mạn hóa Nguyễn Phương Hằng thành một nhà bất đồng chính kiến hay biểu tượng dân chủ. Nhưng cũng không thể vì ngôn ngữ đường phố của bà để phủ nhận thông điệp chính trị phát ra từ đám đông muốn nghe. “Thập loại chúng sinh” tụ tập trước màn hình không chỉ vì chuyện kim cương và tình ái.
Hoàng Long
Chỉ trong một buổi tối, một người đàn bà trước màn hình đã làm được điều mà hàng nghìn hội nghị tuyên truyền, hàng trăm cơ quan báo chí và cả một hệ thống truyền thông nhà nước chưa bao giờ làm nổi: kéo hàng chục triệu người Việt ngồi lại cùng một lúc, háo hức chờ nghe từng câu nói. Đó không phải là một cuộc tranh luận chính sách, một phiên chất vấn Quốc hội hay một thông điệp từ Tổng Bí thư, Chủ tịch nước. Chỉ là một phiên livestream hỗn độn giữa đời tư, quyền lực, tiền bạc, tình dục, kim cương và những lời chửi tục.
Có thể coi thường hiện tượng ấy như một biểu hiện suy đồi của văn hóa đại chúng. Có thể lên án việc xâm phạm đời tư, sỉ nhục người khác và gieo rắc những cáo buộc chưa được kiểm chứng. Nhưng nếu chỉ nhìn hàng triệu người xem như một đám đông hiếu kỳ, thấp kém và nghiện chuyện thị phi, thì chúng ta sẽ bỏ qua câu hỏi quan trọng nhất: Tại sao cả xã hội lại cần đến tiếng chửi của người đàn bà để nói hộ những điều mà nó không còn nơi nào khác để nói ra?
1. Khi bộ máy tuyên truyền không biết nên im lặng hay lên tiếng?
Phản ứng ban đầu của hệ thống công an và tuyên giáo dường như là làm ngơ. Trong một thể chế vốn có khả năng huy động báo chí đồng loạt lên tiếng chỉ sau vài giờ đối với một cuốn sách, một phát biểu hay một tài khoản Facebook bị coi là “lệch chuẩn”, sự im lặng trước một phiên livestream thu hút hàng triệu người cùng lúc là điều rất đáng chú ý.
Nhưng im lặng không làm sự việc biến mất. Càng không được báo chí chính thống đề cập, các đoạn ghi hình càng được cắt nhỏ, phát lại và lan truyền với tốc độ chóng mặt. Từ bàn nhậu, quán cà phê đến chợ dân sinh, từ người lao động bình thường đến giới công chức, tất cả đều bàn tán về cùng một câu chuyện. Một sự kiện bên ngoài chương trình nghị sự chính thức đã chiếm lĩnh gần như toàn bộ không gian dư luận.
Rồi báo chí “lề phải” bắt đầu nhập cuộc, nhưng với những bước chân hết sức dè dặt. VietNamNet gọi đây là hiện tượng “hàng triệu người lên mạng chỉ để xem chửi bới và sỉ nhục người khác”, nhấn mạnh sự độc hại, vi phạm thuần phong mỹ tục và trách nhiệm của các nền tảng. Theo thống kê được tờ báo dẫn lại, livestream tối 5/8 có khoảng 2,1 triệu người xem đồng thời trên TikTok, 600.000 trên Facebook, 300.000 trên YouTube và hơn 100.000 qua các luồng phát lại. TikTok sau đó đã khóa buổi phát vì vi phạm tiêu chuẩn cộng đồng. VietNamNet
Một bài khác lại chuyển trọng tâm sang “quà tặng ảo”, cho biết có hơn 84.000 tài khoản gửi quà và hơn nửa triệu người theo dõi mới, mặc dù tổng số tiền thực nhận chưa được TikTok xác nhận. VietNamNet
Đó là một cách viết báo “vừa ‘ấy…’ vừa run”: nói về văn hóa ứng xử, độc tố mạng và dòng tiền số, nhưng tránh đi sâu vào câu hỏi chính trị phía sau hiện tượng. Tuy nhiên, sự chuyển động từ im lặng sang lên án có kiểm soát cho thấy bộ máy đang đứng trước một tình thế lưỡng nan: Đàn áp thì có thể làm bùng nổ sự tò mò và phẫn nộ; im lặng thì mặc nhiên nhường quyền dẫn dắt dư luận cho chính người mà họ muốn cô lập.
2. Không còn chỉ là chuyện hai “mỹ nữ”
Nếu livestream chỉ xoay quanh Lý Nhã Kỳ và Mai Phương Thúy, thì có thể xếp vào loại scandal đời tư thông thường. Nhưng sức công phá của phiên phát trực tiếp nằm ở chỗ bà Nguyễn Phương Hằng đã kéo vào câu chuyện những biệt danh như “anh Ba”, “anh Tư”, “anh Bảy” – được dư luận liên hệ với một số lãnh đạo cao cấp nhất của đảng và nhà nước. https://www.youtube.com/live/p19FOl6WJPQ?is=d1ZL0Jn8uSI_U0XN (Tam trong Tứ trụ).
Cần nói thật rõ: những chuyện quan hệ “ngoài luồng” được nêu ra trong livestream hiện chỉ là cáo buộc một chiều, chưa được kiểm chứng và chưa được những người bị nhắc tới xác nhận. Không một bài chính luận có trách nhiệm nào nên biến các cáo buộc ấy thành sự thật. Quyền lực cần được giám sát, nhưng danh dự và đời tư của mọi người – kể cả người nổi tiếng hay cựu lãnh đạo – vẫn phải được pháp luật bảo vệ.
Chính bài được trang mạng Ba Sàm đăng lại đã chọn một điểm đứng tỉnh táo hơn. Tác giả không cố trả lời câu hỏi “có hay không”, bởi từ vị trí của công chúng, gần như không thể xác minh. Thay vào đó, bài viết nhìn nhận sự việc từ nhiều vị trí: người bị cáo buộc, người đưa ra cáo buộc, đám đông quan sát và khoảng lặng cần thiết của những người không muốn tham gia một phiên tòa không chứng cứ trên mạng. Ba Sàm https://anhbasamdotvet.wordpress.com/2026/08/07/1897-bon-cho-dung-va-mot-khoang-lang-nhin-ve-ly-nha-ky-va-mai-phuong-thuy-sau-phien-livestream-21-trieu-nguoi-xem/;
Nhưng chính việc những cái tên thuộc tầng cao nhất của quyền lực đảng/nhà nước có thể bị kéo thẳng vào một phiên livestream tục tĩu đã tạo nên tính chất “vô tiền khoáng hậu” của sự kiện. Bức màn kính từng bao quanh giới lãnh đạo đã bị mạng xã hội đập vỡ. Những điều trước đây chỉ được kể bằng tiếng thì thầm trong các quán nhậu hoặc hành lang công sở nay được phát trực tiếp tới hàng triệu người.
Đây là sự sụp đổ của một thứ uy quyền biểu tượng. Người dân không còn nhìn những người từng ở “Tứ trụ” như những nhân vật bất khả xâm phạm. Họ sẵn sàng nghe, chia sẻ và thậm chí trả tiền để một người khác gọi đích danh những biểu tượng ấy bằng ngôn ngữ đường phố. Cho dù các câu chuyện được kể là thật, giả, hay nửa thật nửa giả, bản thân việc hàng triệu người muốn nghe đã là một dữ kiện chính trị.
3. Tiếng chửi như một hình thức trưng cầu dân ý méo mó
Nhà báo Huỳnh Ngọc Chênh đã chạm đúng phần chìm của tảng băng khi cảnh báo giới trí thức không nên vội đứng trên cao để coi thường hơn chục triệu người đang “hóng” livestream. Theo ông, đó là những người dân đã bị dối lừa, áp bức và không được mở miệng trong nhiều năm; họ muốn có người dùng chính thứ ngôn ngữ thô bạo nhất để chửi thay cho mình. https://www.facebook.com/ho.lytien.1/?locale=vi_VN
Nhận xét ấy không biện minh cho việc vu khống, làm nhục hay xâm phạm đời tư. Một xã hội văn minh không thể lấy sự phẫn uất làm giấy phép cho bạo lực ngôn từ. Nhưng giữa hành vi của người phát ngôn và tâm trạng của người nghe có một khoảng cách cần được phân tích. Có thể phản đối phương pháp của bà Hằng mà vẫn phải tìm hiểu tại sao phương pháp ấy lại được đông đảo người bình dân lẫn giới elites hưởng ứng đến như vậy.
Hàng triệu người không nhất thiết tin tất cả những gì họ nghe. Họ xem vì tò mò, vì giải trí, vì tâm lý đám đông; nhưng một bộ phận không nhỏ còn xem vì tìm thấy trong đó sự giải tỏa. Họ không có báo chí độc lập để điều tra tài sản và quan hệ lợi ích của giới quyền lực. Họ không có một Quốc hội đủ mạnh để chất vấn đến cùng. Họ không có tòa án độc lập để phân xử những cáo buộc liên quan đến quan chức. Khi các thiết chế kiểm chứng không tồn tại hoặc không đáng tin cậy, tin đồn sẽ trở thành “báo chí”; livestream biến thành “nghị trường”; còn tiếng chửi được tiếp nhận như một thứ công lý dân gian.
Bởi vậy, phiên livestream này có thể được xem như “một cuộc trưng cầu dân ý méo mó”. Người ta không bỏ phiếu cho tính chính xác của từng cáo buộc. Họ “bỏ phiếu” bằng lượt xem, lượt chia sẻ và quà tặng cho nhu cầu được chứng kiến quyền lực bị lôi xuống khỏi bệ thờ. Đằng sau sự hả hê có phần tàn nhẫn ấy là một cuộc khủng hoảng niềm tin đã tích tụ lâu ngày.
Nếu người dân thực sự tin vào sự liêm chính của hệ thống, những câu chuyện không bằng chứng đã không thể tạo nên cơn địa chấn như vậy. Tin đồn chỉ có đất sống khi thông tin chính thức bị nghi ngờ; tiếng chửi chỉ được tung hô khi ngôn ngữ trang trọng đã mất uy tín; và một người phát trực tiếp chỉ có thể trở thành “công tố viên nhân dân” khi các cơ quan công quyền không còn được tin là sẽ điều tra đến nơi đến chốn.
4. Cái van thoát hơi của một “nồi xúp-de”
Hiện tượng Phương Hằng xuất hiện đúng lúc đời sống xã hội Việt Nam đang bị phủ bởi một mạng lưới quản lý và xử phạt ngày càng dày đặc. Từ ngày 1/7/2026, Nghị định 174/2026 cho phép xử phạt từ 20 đến 30 triệu đồng đối với hành vi cung cấp, chia sẻ thông tin bị coi là giả mạo, xuyên tạc, vu khống hoặc xúc phạm; mức phạt có thể lên tới 50 triệu đồng nếu thông tin bị xác định là gây hoang mang hoặc làm khó hoạt động của cơ quan nhà nước. Quy định cũng cho phép buộc gỡ bỏ nội dung và khóa tài khoản trong một số trường hợp. Báo Chính phủ
Cùng với các quy định về giao thông, cư trú, trật tự đô thị, kinh doanh vỉa hè và hoạt động trên không gian mạng, người dân ngày càng có cảm giác rằng cuộc sống thường nhật đang bị theo dõi bởi một nhà nước có thể “phạt” ở mọi ngõ ngách. Không phải mọi quy định đều vô lý; quản lý cư trú, trật tự giao thông hay chống tin giả đều là nhu cầu chính đáng. Vấn đề nằm ở sự bất cân xứng: pháp luật được thực thi rất nghiêm đối với những vi phạm nhỏ của dân thường, trong khi các nghi vấn liên quan đến tài sản, lợi ích nhóm và đời tư xa hoa của giới quyền lực thường chìm trong im lặng.
Một người bán hàng rong có thể lập tức bị xử lý vì lấn vỉa hè. Một công dân có thể bị mời làm việc vì một dòng chia sẻ. Nhưng trước những lời tố cáo chạm đến tầng cao của hệ thống, xã hội hiếm khi nhìn thấy một cơ chế điều tra độc lập và công khai. Chính sự bất cân xứng ấy tạo nên cảm giác rằng pháp luật không phải chiếc cân mà là tấm lưới: mắt lưới rất nhỏ với người yếu thế nhưng lại rộng một cách kỳ lạ trước người có quyền lực.
Tô Lâm có thể tiếp tục siết chặt bộ máy, tăng mức phạt, buộc các nền tảng gỡ nội dung và làm cho báo chí chính thống thận trọng hơn. Nhưng quyền lực cưỡng chế chỉ kiểm soát được biểu hiện, không loại bỏ được nguyên nhân. Càng bị chặn ở những kênh bình thường, sự phẫn uất càng tìm đến các hình thức bất thường. Càng không được nói bằng ngôn ngữ lý tính, nó càng phát nổ bằng tiếng chửi. Càng không có điều tra công khai, người dân càng tin vào lời đồn bí mật.
Một xã hội như thế chẳng khác nào một nồi xúp-de bị vặn chặt van. Phiên livestream của Nguyễn Phương Hằng chỉ là một lỗ thoát hơi bất ngờ. Bịt được lỗ này không có nghĩa áp suất bên trong đã giảm.
5. Bão ngày mai là gió nổi hôm nay…
Không nên lãng mạn hóa Nguyễn Phương Hằng thành một nhà bất đồng chính kiến hay biểu tượng dân chủ. Phương pháp của bà chứa quá nhiều yếu tố nguy hiểm: những cáo buộc chưa được chứng minh, sự xâm phạm đời tư, bạo lực ngôn ngữ và khả năng huy động đám đông chống lại từng cá nhân. Nếu mô hình ấy trở thành chuẩn mực, xã hội sẽ không tiến gần hơn tới công lý mà có thể trượt vào nền chính trị đấu tố trực tuyến, nơi người nói to nhất tạm thời giữ quyền kết án.
Nhưng cũng không thể lấy sự thô tục của người nói để phủ nhận thông điệp chính trị phát ra từ đám đông người nghe. “Thập loại chúng sinh” tụ tập trước màn hình không chỉ vì chuyện kim cương và tình ái. Họ tụ tập quanh một đám cháy vì đã từ lâu ngửi thấy mùi khét trong căn nhà chung nhưng liên tục được bảo rằng mọi thứ vẫn hoàn toàn bình thường.
Dự báo trước mắt là nhà chức trách sẽ tìm cách hạ nhiệt hiện tượng: gây sức ép lên nền tảng, thu hẹp khả năng phát trực tiếp, điều tra dòng tiền quà tặng và có thể áp dụng các chế tài đối với người phát hoặc những tài khoản phát lại. Báo chí chính thống sẽ tiếp tục đóng khung câu chuyện vào “văn hóa mạng”, “thuần phong mỹ tục”, tin giả và trách nhiệm nền tảng, nhằm tách nó khỏi vấn đề niềm tin chính trị.
Nhưng về dài hạn, nếu chính quyền chỉ xử lý người phát ngôn mà không xử lý khoảng trống thể chế đã tạo ra sức hút cho họ, những “Phương Hằng” khác sẽ xuất hiện. Người sau có thể ít tục tĩu hơn, hiểu công nghệ hơn, có nhiều tài liệu hơn và biết cách kết nối sự bất mãn đời thường với những đòi hỏi chính trị rõ ràng hơn. Khi ấy, điều khởi đầu như một cơn “hóng chuyện” có thể chuyển thành một hình thức bất tuân xã hội khó kiểm soát.
“Bão ngày mai là gió nổi hôm nay.” Cơn gió ồn ào trên mạng chưa phải là một phong trào chính trị, càng chưa phải dấu hiệu chắc chắn của biến động chế độ. Nhưng nó là chỉ báo của một xã hội đang mất dần khả năng tin vào ngôn ngữ chính thức và đang tìm kiếm những kênh phát ngôn ngoài kiểm soát.
“Trời chớp giật ắt đến ngày sét đánh.” Muốn tránh tiếng sét ấy, không thể chỉ khóa thêm tài khoản, dựng thêm hàng rào hay tăng thêm tiền phạt. Phải mở van cho xã hội được nói, trả lại cho báo chí quyền điều tra, đặt giới quyền lực dưới cơ chế kiểm chứng và bảo đảm rằng trước pháp luật, một người bán hàng rong và một cựu “tứ trụ” đều phải chịu cùng một chuẩn mực trách nhiệm.
Nếu không, điều làm chính quyền chếnh choáng hôm nay sẽ không phải là vài tiếng chửi của Nguyễn Phương Hằng. Đó mới chỉ là âm thanh báo trước của một cơn giông đang tích điện trong lòng xã hội.
Hoàng Long
