Ở Ba Vì những ngày cuối tháng Chín đầu tháng Mười, người ta nhìn thấy các hình ảnh hiếm gặp trong những bản quy hoạch phát triển đầy những con số hàng nghìn tỷ đồng. Không phải phối cảnh những khu du lịch xanh mướt. Không phải những đàn thú chạy giữa một safari hiện đại. Không phải viễn cảnh hàng triệu du khách và hàng nghìn việc làm. Mà là những người nông dân trải chiếu ngoài trời, chia nhau thức đêm canh đất.
Trên mạng xã hội, những hình ảnh từ hai thôn Giáp Thượng và Sơn Lý lan truyền rất nhanh. Một tài khoản Threads cho biết từ tối 29/9 bà con tiếp tục chia nhau trực tại các chốt. Một người dân viết trên Facebook rằng mình sống ngay tại địa phương nhưng chưa được biết đầy đủ dự án sẽ lấy đất ở đâu, ảnh hưởng những hộ nào. Một lá thư khác kể về mảnh đất mà ba thế hệ gia đình đã gây dựng và nỗi lo mất nhà cửa, vườn tược, sinh kế. Rồi xuất hiện video những người dân đứng sau tấm băng-rôn:
“NHÂN DÂN THÔN GIÁP THƯỢNG VÀ THÔN SƠN LÝ – XÃ BA VÌ KHÔNG ĐỒNG Ý ĐƯA DỰ ÁN VÀO ĐỊA PHƯƠNG.”
Luật Khoa ghi nhận video gốc trên TikTok sau đó đã bị gỡ hoặc ẩn. [1]
Chưa thể từ những bài đăng trên mạng xã hội kết luận mọi điều người dân phản ánh đều chính xác. Những thông tin về chuyện “cúng trộm”, thời điểm chuẩn bị động thổ hay cách thức lựa chọn đại diện dân tham dự các cuộc họp vẫn cần được kiểm chứng độc lập.
Nhưng có một sự thật khó phủ nhận hơn: người dân đang lo sợ mất đất đến mức phải thức đêm giữ đất. Chỉ riêng sự thật ấy đã đáng để chính quyền dừng lại và hỏi tại sao.
DỰ ÁN 10.000 TỶ VÀ NHỮNG NGƯỜI BIẾT SAU
Theo hồ sơ được công bố ban đầu, Công ty Cổ phần Tập đoàn Bất động sản Mặt Trời, thành viên Sun Group, đề xuất dự án Quần thể du lịch sinh thái Ba Vì với hợp phần safari trên diện tích khoảng 580,74 ha, tổng vốn khoảng 10.000 tỷ đồng. Dự án dự kiến triển khai tại khu vực liên quan trực tiếp tới Giáp Thượng và Sơn Lý. [2]
Không ai có thể phủ nhận quyền phát triển của Ba Vì.
Một dự án du lịch lớn, nếu được thiết kế tốt, minh bạch và chia sẻ lợi ích công bằng, hoàn toàn có thể tạo việc làm, hạ tầng và nguồn thu mới cho một vùng còn nhiều tiềm năng.
Vì vậy, câu hỏi không nên là Safari hay không Safari. Câu hỏi phải là: Ai được quyền quyết định Ba Vì sẽ phát triển như thế nào, và những người đang sống trên mảnh đất ấy đứng ở đâu trong quá trình quyết định?
Đây chính là chỗ câu chuyện trở nên đáng suy nghĩ.
Ngày 29/9, chính quyền xã tổ chức họp với các đơn vị, thôn và “đại diện các hộ dân” Giáp Thượng, Sơn Lý. Chính quyền sau đó cho biết sẽ tiếp tục công khai phạm vi, quy hoạch và tiếp nhận ý kiến của dân.
Nhưng trong cùng thông điệp ấy, Chủ tịch UBND xã Nguyễn Giáp Đông cũng cảnh báo người dân phải thận trọng với thông tin chưa kiểm chứng và rằng việc cố tình phát tán “thông tin sai sự thật” sẽ bị xem xét, xử lý theo pháp luật. [3]
Đặt hai thông điệp cạnh nhau sẽ thấy một nghịch lý. Một bên nói: hãy góp ý. Bên kia nhắc: hãy cẩn thận với những gì mình nói. Trong một xã hội mà ranh giới giữa phản ánh, phản đối và “thông tin sai sự thật” không phải lúc nào cũng rõ ràng, lời cảnh báo ấy khó có thể tạo ra môi trường tốt nhất cho một cuộc tham vấn tự do.
Đặc biệt khi người dân đang đứng trước nguy cơ mất thứ tài sản quan trọng nhất của họ: đất đai.
TỪ 580 HA XUỐNG 300 HA: TIẾNG NÓI CỦA DÂN CÓ CƠ SỞ KHÔNG?
Rồi một diễn biến rất đáng chú ý xảy ra.
Ngày 5/10, Chủ tịch UBND xã Ba Vì cho biết địa phương đề xuất giảm diện tích dự án từ hơn 580 ha xuống còn gần 300 ha. Theo ông, phương án mới có thể giảm tác động tới khoảng 90% số hộ dân trong khu vực. [4] Đây là một chi tiết cực kỳ quan trọng.
Bởi nếu phản ứng của người dân chỉ xuất phát từ “tin sai sự thật”, tại sao quy mô dự án lại cần điều chỉnh mạnh đến như vậy? Và nếu giảm diện tích có thể giúp tới 90% số hộ tránh bị tác động, thì phương án hơn 580 ha ban đầu đã ảnh hưởng tới người dân ở mức độ nào?
Những câu hỏi ấy không nhằm phủ nhận thiện chí của việc điều chỉnh dự án. Ngược lại, việc giảm quy mô nếu thực sự giúp bảo vệ đất ở và sinh kế của người dân phải được ghi nhận.
Nhưng nó cũng chứng minh một điều khác: Phản ứng của cộng đồng không phải vật cản của phát triển. Nó có thể chính là cơ chế buộc một dự án phát triển phải trở nên hợp lý hơn.
Đó là chức năng của phản biện xã hội.
HÔM TRƯỚC “ĐANG THẨM ĐỊNH”, HÔM SAU “TRIỂN KHAI NGAY”
Nhưng câu chuyện Ba Vì còn có một diễn biến đáng chú ý hơn: Chiều 5/10, tại cuộc họp báo, Phó giám đốc Sở Tài chính Hà Nội Đỗ Thu Hằng nói về dự án: “Đây mới là đề xuất ban đầu của nhà đầu tư, chưa phải chủ trương của thành phố.” Hồ sơ vẫn đang được thẩm định để trình thành phố xem xét. [5]
Trong khi đó, Nghị quyết số 29-NQ/TU ngày 5/10 của Ban Chấp hành Đảng bộ Hà Nội lại thống nhất chủ trương “triển khai ngay” và chủ trương đầu tư dự án, đồng thời đặt mục tiêu phấn đấu khởi công vào dịp 10/10. Ngày 6/10, thông tin này được công bố rộng rãi. [6]
Có thể về thủ tục hành chính, hai diễn biến trên vẫn có cách giải thích. Nhưng nhìn từ phía một người dân Giáp Thượng hay Sơn Lý, câu hỏi sẽ đơn giản hơn nhiều:
Tại sao một dự án hôm trước còn được thông báo là đang thẩm định, mà chỉ vài ngày nữa đã có thể khởi công?
Một dự án hàng trăm hecta có thể thay đổi đất đai, nghề nghiệp, môi trường sống và cấu trúc kinh tế của cả một cộng đồng.
Vậy bốn ngày từ 6 đến 10/10 đủ để làm gì? Đủ để công bố toàn bộ bản đồ thu hồi đất? Đủ để từng hộ dân biết chính xác mình bị ảnh hưởng thế nào? Đủ để thẩm định giá đất, phương án tái định cư, chuyển đổi nghề nghiệp? Hay đủ để giải quyết khiếu nại?
Và quan trọng nhất, đủ để đạt được thứ mà chính Nghị quyết 29 yêu cầu: “tạo sự đồng thuận trong nhân dân”?
ĐỒNG THUẬN KHÔNG THỂ LÀ HẠNG MỤC GIẢI PHÓNG MẶT BẰNG
Ở đây có lẽ nằm vấn đề lớn nhất của Ba Vì.
Trong rất nhiều dự án phát triển tại Việt Nam, người dân thường chỉ thực sự xuất hiện ở giai đoạn cuối của quy trình: khi phải kiểm đếm đất, nhận phương án bồi thường, chuyển chỗ ở hoặc đổi nghề.
Nhưng quyền tham gia không thể bắt đầu ở thời điểm chiếc máy xúc chuẩn bị tới.
Người dân phải có quyền được biết từ khi phương án còn có thể thay đổi; quyền đặt câu hỏi trước khi quyết định đã được đưa ra; quyền tiếp cận bản đồ, hồ sơ môi trường và phương án kinh tế; quyền phản đối mà không bị mặc nhiên xem là chống phát triển.
Nếu người dân chỉ được “vận động tạo đồng thuận” sau khi quyết định căn bản đã được lựa chọn thì đó không còn hoàn toàn là tham vấn.
Đó dễ trở thành thuyết phục người dân chấp nhận một quyết định đã có sẵn. Hai khái niệm này khác nhau.
Một chính quyền có thể thuyết phục được người dân bằng tiền bồi thường. Một doanh nghiệp có thể hứa tạo việc làm. Theo thông tin được công bố, Sun Group dự kiến cần khoảng 400–500 lao động trong giai đoạn xây dựng và khoảng 1.000 lao động khi vận hành, đồng thời nói tới hỗ trợ chuyển đổi người dân từ nông nghiệp sang du lịch, dịch vụ. [7]
Những cam kết ấy cần được xem xét nghiêm túc. Nhưng đất không chỉ là một con số trong bảng bồi thường.
Đối với một gia đình đã sống qua nhiều thế hệ ở một làng quê, đất đồng thời là nhà cửa, nghề nghiệp, quan hệ cộng đồng, ký ức và một thứ bảo hiểm cuối cùng khi mọi nguồn thu nhập khác thất bại.
Một người nông dân mất ba sào ruộng hôm nay không tự động trở thành nhân viên du lịch ngày mai. Phát triển vì thế không thể được tính đơn giản bằng phép toán: Đất nông nghiệp – nông dân + safari + khách du lịch = hiện đại hóa.
AI HƯỞNG LỢI, AI GÁNH CHI PHÍ?
Và đây mới là câu hỏi mà vụ Ba Vì đặt ra vượt khỏi chính Ba Vì: Việt Nam cần những doanh nghiệp lớn. Việt Nam cũng cần những dự án lớn. Nhưng chính vì doanh nghiệp càng lớn, quan hệ giữa doanh nghiệp và quyền lực công càng phải minh bạch.
Theo những thông tin ban đầu về hồ sơ dự án, nhà đầu tư đề nghị được lựa chọn theo cơ chế đặc biệt của Luật Thủ đô, thay vì qua một cuộc đấu thầu thông thường. [2]
Điều đó càng làm cho yêu cầu minh bạch trở nên quan trọng.
Bởi khi một dự án sử dụng hàng trăm hecta đất, tác động tới một cộng đồng dân cư, được hưởng một cơ chế lựa chọn đặc biệt và đồng thời nhận được sự thúc đẩy rất nhanh của chính quyền, người dân có quyền hỏi:
Lợi ích công cộng cụ thể nằm ở đâu?
Doanh nghiệp được hưởng gì?
Nhà nước thu được gì?
Người dân mất gì và nhận lại gì?
Và ai là người độc lập cân đo bốn vế ấy?
Đặt những câu hỏi này không phải chống doanh nghiệp.
Ngược lại, một doanh nghiệp muốn tồn tại lâu dài càng cần một cơ chế như vậy. Không tập đoàn nào nên muốn xây một dự án du lịch sinh thái trên nền tảng của một cộng đồng cảm thấy mình bị tước mất sinh kế.
NHỮNG NGƯỜI THỨC ĐÊM Ở BA VÌ
Có lẽ vì vậy, hình ảnh đáng nhớ nhất của câu chuyện Safari Ba Vì không phải con số 10.000 tỷ đồng. Mà là những chiếc chiếu trải trong đêm.
Không ai thích bỏ nhà ra ngoài đường ngủ chỉ để chống lại một dự án mà họ hoàn toàn không có lý do gì để lo sợ.
Những người dân ấy có thể hiểu sai một vài chi tiết. Những thông tin trên Facebook, Threads hay TikTok có thể có điều chưa chính xác và tất nhiên cần kiểm chứng.
Nhưng nỗi sợ mất đất của họ là có thật.
Một chính quyền tự tin không nên sợ nỗi sợ ấy được nói ra. Một doanh nghiệp tự tin vào lợi ích mà dự án đem lại cũng không nên sợ một cuộc tham vấn thực chất.
Và một dự án thực sự tốt không cần phải chạy nhanh hơn tiếng nói của những người sẽ sống với hậu quả của nó.
Nghị quyết mới của Hà Nội vừa yêu cầu đẩy nhanh dự án, vừa yêu cầu “tạo sự đồng thuận trong nhân dân, không để phát sinh điểm nóng”. [6]
Muốn không có “điểm nóng”, có hai cách. Một là quản lý thật chặt những người đang phản đối. Cách kia khó hơn: tìm hiểu vì sao họ phản đối và sửa chính sách cho tới khi những lo ngại chính đáng được giải quyết.
Việc dự án từ hơn 580 ha được đề xuất giảm xuống gần 300 ha cho thấy cách thứ hai không những khả thi mà có lẽ đã bắt đầu xảy ra.
Nhưng đừng dừng lại ở đó.
Nếu Safari Ba Vì thực sự là một dự án tốt, hãy công khai toàn bộ hồ sơ cần thiết, xác định chính xác những hộ bị ảnh hưởng, tổ chức tham vấn thực chất, công bố phương án bồi thường và sinh kế trước khi thu hồi đất, để báo chí độc lập ghi nhận cả ý kiến thuận lẫn chống, và cho người dân đủ thời gian để quyết định về tương lai của chính họ.
Khi ấy, nếu đa số người dân lựa chọn dự án, Safari Ba Vì sẽ có thứ tài sản mà 10.000 tỷ đồng không mua được: đó là tính chính danh của chính quyền.
Còn nếu một dự án phải được thúc đẩy nhanh hơn khả năng người dân hiểu, chất vấn và tham gia quyết định về nó, thì câu hỏi cuối cùng không còn là Safari Ba Vì có đẹp hay không.
Mà là: Ba Vì đang được phát triển cho người dân, hay người dân đang được yêu cầu nhường đường cho các tập đoàn?
Trần Hùng
——–
Tài liệu tham khảo:
- [1] Luật Khoa, 1/10/2026, Dân Ba Vì căng băng-rôn phản đối dự án safari của Sun Group.
- [2] Luật Khoa, 29/9/2026, Sun Group xin làm safari 580 ha ở Ba Vì không qua đấu thầu, người dân phản đối.
- [3] Dân Trí, 30/9/2026 và thông tin UBND xã Ba Vì về cuộc họp với người dân Giáp Thượng, Sơn Lý.
- [4] Thông tin ngày 5/10/2026: Chủ tịch UBND xã Ba Vì đề xuất giảm diện tích dự án xuống gần 300 ha nhằm giảm tác động tới khoảng 90% số hộ.
- [5] Phát biểu của Phó giám đốc Sở Tài chính Hà Nội Đỗ Thu Hằng tại họp báo ngày 5/10/2026 về tình trạng thẩm định dự án.
- [6] Nghị quyết số 29-NQ/TU ngày 5/10/2026 của Ban Chấp hành Đảng bộ TP Hà Nội về chủ trương triển khai Dự án Công viên Safari Ba Vì.
- [7] Thông tin phương án chuyển đổi sinh kế và nhu cầu lao động do nhà đầu tư công bố, được Luật Khoa tổng hợp ngày 1/10/2026.
