
Không cần viện đến long mạch hay điềm gở để thấy cách bài trí có thể làm tổn thương cảnh quan. Chỉ cần nhìn bằng con mắt thẩm mỹ, hiểu biết lịch sử và ý thức về phẩm giá của không gian công cộng.
Đinh Hoàng Thắng
Những ngày qua, hình ảnh đôi rồng cùng hệ thống khung giàn quanh Hồ Gươm đã gây nhiều tranh luận. Có người cho rằng đó chỉ là đồ trang trí phục vụ một sự kiện, dựng lên rồi sẽ tháo dỡ. Có người thấy một cảnh tượng rối mắt, thô vụng, làm lu mờ mặt hồ và những biểu tượng vốn đã in sâu trong tâm thức người Hà Nội. Một số bình luận lại giải thích nỗi bất bình ấy bằng phong thủy, linh khí, điềm báo, thậm chí bằng vận hạn của chính quyền hay vận nước.
Nhưng để phê bình một thiết kế kém, ta không cần dựa vào huyền học. Cũng không cần tin rằng đôi rồng đặt sai chỗ sẽ làm kinh thành mất linh khí. Chỉ cần hỏi: Hồ Gươm có phải nơi thích hợp để bày biện những cấu trúc phô trương, vụn vặt và thiếu hòa hợp với cảnh quan hay không?
Câu trả lời không nằm trong sách bói toán. Nó nằm ở cảm nhận của những người đi qua hồ, nhìn thấy vật thể mới lấn át không gian quen thuộc và tự hỏi vì sao một nơi vốn đã có bản sắc lại cần thêm những hình khối khổng lồ như thế. Đó là một phản ứng thẩm mỹ và văn hóa, đáng được trả lời bằng lý lẽ, tiêu chí thiết kế và giải trình công khai – không nên bị gạt đi như sự soi mói, càng không nên bị đóng khung thành mê tín.
Hồ Gươm không phải khoảng đất trống để ai muốn dựng gì thì dựng. Đó là một chỉnh thể lịch sử và cảnh quan, nơi mặt hồ, Tháp Rùa, đền Ngọc Sơn, cầu Thê Húc, tượng đài Lý Thái Tổ, hàng cây, phố cổ và dòng người cùng tạo nên một không gian có nhịp điệu riêng. Giá trị của nơi này không nằm ở một vật thể đơn lẻ, mà ở sự cân bằng giữa những yếu tố đã cùng tồn tại qua thời gian.
Hồ Gươm tự nó đã là điểm nhấn. Tháp Rùa không cần cao hơn để gây chú ý. Tháp Bút không cần đồ sộ. Cầu Thê Húc không cần trở thành kỳ quan. Những biểu tượng ấy có sức nặng vì chúng vừa phải, vì chúng hiện diện trong một tổng thể có mặt nước, khoảng trời, cây xanh và những lớp ký ức. Không kiến trúc sư nào có thể một mình thiết kế lại toàn bộ mối liên hệ ấy, bởi nó được lịch sử và đời sống tích tụ qua nhiều thế hệ.
Vì thế, câu hỏi không chỉ là đôi rồng trông có giống rồng hay không. Câu hỏi là chúng được đặt ở đâu, theo tỷ lệ nào, có hòa hợp với toàn cảnh hay không; các khung giàn, lối đi và kết cấu phụ trợ có tạo thêm một lớp rối mắt, che khuất tầm nhìn và làm người ta chú ý đến công trình hơn là mặt hồ hay không. Một biểu tượng có thể mang ý nghĩa tốt đẹp trên giấy, nhưng nếu được thể hiện vụng về, sai tỷ lệ hoặc đặt không đúng chỗ, nó vẫn có thể trở thành vật cản thị giác.
Có người nhắc rằng mô hình chỉ phục vụ sự kiện, rồi sẽ tháo dỡ. Tính tạm thời có thể làm giảm thời gian hiện diện, nhưng không tự động bảo đảm sự phù hợp. Một sân khấu chỉ dựng một buổi tối vẫn có thể làm hỏng cảnh quan của buổi tối ấy. Một mô hình tồn tại vài ngày vẫn cho thấy người tổ chức đã cân nhắc đến đâu về di sản và công chúng. “Dựng rồi tháo” là câu trả lời cho câu hỏi công trình ở đó bao lâu; nó chưa trả lời được câu hỏi tại sao nó phải được dựng như vậy.
Hà Nội cần lễ hội, hoạt động văn hóa và những cách biểu đạt mới. Không ai đòi Hồ Gươm phải biến thành một không gian bất động, đóng cửa trước đời sống hôm nay. Nhưng tổ chức sự kiện ở một nơi đặc biệt như thế đòi hỏi sự tiết chế cao hơn, chứ không phải thấp hơn. Càng nhiều người đến, càng nhiều máy quay hướng về, người tổ chức càng phải biết chọn lọc và giữ khoảng trống. Không thể lấy sự nhộn nhịp làm lý do để chất thêm vật thể, màu sắc và khẩu hiệu lên một không gian vốn đã có bản sắc của riêng nó.
Hồ Gươm không phải sân khấu tạp kỹ, càng không phải gánh xiếc rong, cứ đến dịp là đưa thêm một món đồ khổng lồ ra trình diễn. Tạp kỹ ở đây không có nghĩa mọi hoạt động vui chơi đều đáng chê. Đó là tình trạng gom góp nhiều hình ảnh, biểu tượng và cấu kiện mà thiếu một ý tưởng thẩm mỹ thống nhất; mỗi món đòi được chú ý, còn tổng thể thì rối lên. Khi người ta nhớ đến khung sắt và những hình khối cồng kềnh nhiều hơn nhớ đến Hồ Gươm, cách tổ chức đã làm lu mờ chính nơi mà nó nói rằng mình muốn tôn vinh.
Ở đây cần gọi đúng “tầm lùn văn hóa” trong tư duy của những người chủ xướng – nếu họ đã quyết định như vậy mà không cân nhắc thỏa đáng đến cảnh quan và phản ứng của công chúng. “Tầm lùn” ấy không nằm ở bằng cấp hay quê quán; càng không thể kết luận ai không sinh ra ở Hà Nội thì không hiểu Hà Nội. Nó nằm ở cách nhìn không gian công cộng như một mặt bằng để đặt vật trang trí; tưởng rằng vật thể càng lớn thì ý tưởng càng có tầm; cho rằng cứ gắn một biểu tượng vào sự kiện là đã làm ra văn hóa. Người ta dựng được một công trình, nhưng lại không tự hỏi nó có đẹp không, có hợp chỗ không, có cần thiết không, và người dân có muốn nhìn thấy nó ở nơi này không.
Sự thấp kém ấy cũng bộc lộ trong quan niệm rằng văn hóa phải luôn ồn ào, phải có hình khối lớn, màu sắc nổi và thông điệp dễ nhận ra. Trong khi ở Hồ Gươm, năng lực văn hóa có thể nằm ở điều ngược lại: biết lùi lại, biết giữ tỷ lệ, biết để cái đẹp vốn có được nhìn thấy. Sự tiết chế không phải là thiếu sáng tạo. Đôi khi, đó là bằng chứng của hiểu biết và thông tuệ.
Những bình luận trên mạng có thể quá lời, không nên quy mọi chuyện cho âm mưu, lợi ích nhóm, sự trừng phạt đối với tổ tiên hay điềm báo trước vận nước… Những suy diễn ấy không làm cho cuộc tranh luận sáng rõ hơn. Nhưng giữa những lời cảm tính vẫn có một điều đáng nghe. Công luận thấy cảnh quan bị làm rối, cảm thấy một không gian thân thuộc bị lấn át, và không hiểu vì sao người dân không được hỏi ý kiến về nơi chốn mà họ vẫn xem là của chung.
Không nên gom tất cả sự bất bình ấy vào chữ “mê tín”. Người ta có thể không tin phong thủy mà vẫn yêu cầu giữ cho Hồ Gươm thanh thoát. Có thể không tin long mạch mà vẫn đòi hỏi một biểu tượng văn hóa phải được tạo hình cẩn trọng. Có thể ủng hộ lễ hội mà vẫn phản đối cách tổ chức thiếu thẩm mỹ. Quy tất cả thành nỗi sợ huyền bí là cách dễ nhất để né câu hỏi khó hơn: ai quyết định, dựa trên tiêu chí nào, và công chúng đã được tham gia đến đâu?
Tranh luận về các mô hình tạm thời quanh hồ cũng cần được phân biệt với đề xuất xây một công trình lớn, lâu dài như “Khải Hoàn Môn” ở khu vực Hồ Gươm. Hai việc khác nhau về quy mô và thời gian tồn tại. Nhưng chúng gặp nhau ở một câu hỏi nền tảng: Hồ Gươm có phải khoảng trống chờ người đời sau đặt vào đó một biểu tượng lớn hơn hay không? Một công trình mới, dù đẹp, vẫn có thể làm tổn thương một chỉnh thể nếu lấn át nó. Với công trình càng lớn và càng dự kiến tồn tại lâu, người đề xuất càng phải giải thích vì sao nơi ấy là địa điểm thích hợp, và vì sao biểu tượng mới cần đứng ở đó.
Một thành phố có văn hóa không phải là thành phố không bao giờ thử nghiệm cái mới. Đó là thành phố biết thử nghiệm ở đâu, với quy mô nào, sau khi lắng nghe ai và trong giới hạn nào. Những hoạt động tạm thời ở khu vực di sản cũng cần có tiêu chí thẩm mỹ rõ ràng; những công trình lâu dài càng cần công khai phương án, đánh giá tác động và giải trình lựa chọn. Nếu người dân thấy một thiết kế lấn át cảnh quan, chính quyền nên trả lời bằng chuyên môn hoặc điều chỉnh phương án, không chỉ bằng lý do rằng sự kiện sắp diễn ra hay công trình rồi cũng sẽ tháo dỡ.
Hồ Gươm không cần được bảo vệ bằng những lời tiên tri. Nó cần năng lực thẩm mỹ, kiến thức lịch sử và trách nhiệm công cộng. Ta không cần nói một đôi rồng làm tổn thương long mạch mới có quyền nhận xét chúng không phù hợp với cảnh quan. Cũng không cần đoán vận nước sẽ thịnh hay suy để yêu cầu những người tổ chức sự kiện văn hóa làm tốt hơn.
Một đô thị có thể tổ chức lễ hội mà vẫn giữ được phẩm giá của những không gian đặc biệt. Điều đó đòi hỏi người quyết định hiểu rằng không phải thứ gì cũng cần được đặt vào trung tâm, và không phải biểu tượng nào cũng có quyền lấn át những biểu tượng đã hình thành qua nhiều thế hệ. Hồ Gươm không thiếu hình ảnh để người đời nhớ đến. Điều nơi này cần, có lẽ là những người đủ hiểu biết để không biến di sản thành đạo cụ – và đủ khiêm tốn để biết rằng đôi khi, cách tôn vinh đẹp nhất là không che khuất nó.



