Nguyên Thẩm phán Trương Việt Toàn
Về cái chết của thẩm phán Trương Việt Toàn, “bóng ma” Đồng Tâm và trách nhiệm không thể lẩn tránh của quyền lực.
Có những người khi qua đời, hàng nghìn người thương tiếc. Có những người vừa nhắm mắt, người đời đã nhắc lại những điều họ muốn chôn vùi. Và có những cái chết không hề khép lại một cuộc đời, mà mở ra một phiên tòa khác: phiên tòa của lương tâm, phiên tòa của ký ức, lương tri và lịch sử.
Ngày 25/10/2026, ông Trương Việt Toàn, nguyên Phó Chánh tòa Hình sự Tòa án Nhân dân thành phố Hà Nội, qua đời ở tuổi 65.
Một bản tin cáo phó thông thường có lẽ sẽ chỉ nhắc đến hơn bốn mươi năm công tác trong ngành tư pháp, những chức vụ từng đảm nhiệm, những đại án từng xét xử. Nhưng Trương Việt Toàn còn gắn với một phiên tòa mà nhiều người Việt Nam không thể quên: phiên tòa Đồng Tâm tháng 9/2020.
Và điều đáng suy ngẫm nhất không phải là ông đã chết, mà là người đời đã công khai nguyền rủa khi nghe tin ông chết.
1. Khi người chết không được yên trong ký ức người sống
Dưới bài viết của trang Chính Luận Việt về cái chết của Trương Việt Toàn, hàng trăm loạt bình luận xuất hiện. Nhiều người không chỉ không tiếc thương mà phẫn nộ, nguyền rủa, thậm chí coi cái chết ấy là sự ứng nghiệm của luật nhân quả.
Một người viết: “Nỗi nhục lớn nhất của đời người là sau khi chết bị người đời chửi rủa.”
Người khác nhắc: “Ai rồi cũng phải chết, nhưng sau đó, ta để lại gì cho gia đinh hắn ta và cho người đời mới quan trọng!”
Có người chỉ viết bốn chữ: “Ác giả ác báo.”
Cũng có những ý kiến bênh vực người quá cố, phản đối việc xúc phạm người đã chết. Chính sự đối lập ấy cho thấy vụ Đồng Tâm vẫn là một vết thương chưa khép miệng trong lòng thủ đô Hà Nội và trong toàn xã hội Việt Nam.
Tất nhiên, không thể lấy những lời bình luận trên Facebook làm bản án hình sự. Càng chưa nên kết luận cái chết của một con người là bằng chứng khoa học cho sự trừng phạt của trời đất.
Nhưng có một sự thật xã hội không thể bỏ qua: Khi một thẩm phán qua đời mà nhiều người lập tức nhớ đến những bất công gắn với phiên tòa ông từng chủ tọa, thì chính quyền phải nhận thức ra rằng, đó là một thất bại nghiêm trọng của niềm tin tư pháp.
Người Việt có câu: “Cọp chết để da, người ta chết để tiếng.”
Một đời người có thể tích lũy chức tước, danh hiệu, quyền lực. Nhưng đến cuối cùng, thứ còn lại không phải chiếc ghế từng ngồi, kể cả chiếc ghế cao nhất, mà là tiếng nói của những người từng chịu tác động từ các quyết định của mình.
Trương Việt Toàn đã từng ngồi trên chiếc ghế có quyền định đoạt sinh mạng của nhiều người khác.
Giờ đây, chính tên tuổi ông lại được “phơi ra” trước một thứ công luận mà không một vị có chức có quyền nào có thể yêu cầu xã hội giữ im lặng.
2. Phiên tòa Đồng Tâm: Những câu hỏi không thể chôn theo người chủ tọa
Rạng sáng ngày 9/1/2020, một cuộc đột kích của lực lượng công an vào thôn Hoành, xã Đồng Tâm, ngoại thành Hà Nội, đã dẫn đến cái chết thương tâm của cụ Lê Đình Kình, 84 tuổi và hơn 50 tuổi đảng.
Ngoài cụ Kình còn bốn sinh mạng người khác. Bất kể đứng ở phía nào trong tranh chấp, cả bốn cái chết đều đòi hỏi sự thật và trách nhiệm giải trình.
Thế nhưng, thay vì một cuộc điều tra độc lập có khả năng giải đáp toàn bộ những nghi vấn, công chúng chứng kiến một tiến trình tố tụng bị các luật sư bào chữa và giới bảo vệ nhân quyền phản đối gay gắt.
Trương Việt Toàn là chủ tọa phiên tòa sơ thẩm xét xử 29 người dân Đồng Tâm.
Luật sư Đặng Đình Mạnh, người trực tiếp tham gia bào chữa, đã công khai nêu nhiều vấn đề nghiêm trọng. Theo lời Luật sư Mạnh, quyền tiếp xúc giữa luật sư và thân chủ từng bị hạn chế tối đa. Yêu cầu triệu tập đại diện Công an Hà Nội bị cũng từ chối. Đề nghị công khai Kế hoạch bí mật “419A” liên quan đến cuộc tập kích bất ngờ của lực lượng công an càng không được chấp nhận.
Đặc biệt, các luật sư trong vụ án yêu cầu thực nghiệm điều tra để kiểm chứng những tình tiết liên quan đến cái chết của ba cán bộ công an nhưng không được đáp ứng.
Những đoạn video nhận tội cũng bị phía bào chữa đặt vấn đề về tính nguyên vẹn và giá trị chứng cứ.
Đây là những cáo buộc và phản ánh của phía luật sư. Nhưng chính vì vậy, chúng càng cần được kiểm chứng công khai, thay vì bị gạt bỏ bằng những lời giải thích thiếu sức thuyết phục.
Một nền tư pháp nghiêm minh không sợ luật sư đặt câu hỏi. Một phiên tòa công bằng không sợ chứng cứ được kiểm tra. Và một thẩm phán độc lập không thể xem yêu cầu làm sáng tỏ sự thật là trở ngại cho việc tuyên án.
Bi kịch của Đồng Tâm không chỉ nằm ở những sinh mạng đã mất, mà còn ở chỗ những câu hỏi quan trọng nhất, cho đến nay, vẫn chưa có được câu trả lời khiến xã hội chấp nhận.
3. Từ chiếc ghế thẩm phán đến người đứng đầu Bộ Công an
Nhưng nếu chỉ dừng ở Trương Việt Toàn, chúng ta mới nhìn thấy phần cuối của một chuỗi quyền lực. Phía sau phiên tòa là cuộc đột kích. Phía sau cuộc đột kích là quá trình chuẩn bị, phê chuẩn và chỉ huy.
Và phía trên cùng hệ thống công an mà thời điểm ấy là Bộ trưởng – Đại tướng Tô Lâm.
Cần đặt câu hỏi thẳng thắn: Ai quyết định triển khai lực lượng vũ trang vào một khu dân cư lúc rạng sáng? Ai phê chuẩn phương án tác chiến? Ai chịu trách nhiệm về việc cụ Lê Đình Kình bị bắn chết? Chết xong còn bị phánh thây tại hiện trường? Ai giám sát chuỗi điều tra sau đó?
Chưa thể chỉ vì Đại tướng Công an Tô Lâm đứng đầu bộ máy mà mặc nhiên kết luận kẻ ấy trực tiếp ra lệnh giết người. Nhưng trách nhiệm hình sự cá nhân phải được xác định bằng chứng cứ.
Nhưng cũng không thể vì chưa có một cuộc điều tra độc lập mà trách nhiệm chính trị và trách nhiệm chỉ huy của người đứng đầu đương nhiên bị tảng lờ.
Quyền lực càng tập trung, nghĩa vụ giải trình càng phải lớn.
Trong cuộc phỏng vấn với RFA ngày 29/9/2020, nhà báo Phạm Đoan Trang giải thích vì sao bà và Will Nguyễn thực hiện Báo cáo Đồng Tâm. Mục đích không chỉ là ghi lại sự kiện, mà còn lưu giữ chứng cứ, đặt những câu hỏi về trách nhiệm và vận động cho một cuộc điều tra độc lập.
Bà Đoan Trang nêu một nghịch lý đặc biệt nghiêm trọng: lực lượng tham gia cuộc đột kích đồng thời thuộc hệ thống tiến hành điều tra những gì đã xảy ra.
Một cơ chế như vậy làm sao bảo đảm được tính độc lập cần thiết?
Đó không phải câu hỏi riêng của Đồng Tâm. Đó là câu hỏi về bản chất của nhà nước pháp quyền. Nếu cơ quan sử dụng vũ lực cũng nắm quyền kiểm soát chứng cứ, điều tra và định hình câu chuyện chính thức, thì ai bảo vệ quyền được biết sự thật của người dân?
Và nếu quyền lực không chịu sự kiểm soát độc lập, ai có thể bảo đảm rằng rồi một Đồng Tâm khác sẽ không xảy ra?
4. Ông Tô Lâm có thể tránh một phiên tòa, nhưng liệu có tránh được lịch sử?
Tháng 1/2020, Tô Lâm là Bộ trưởng Bộ Công an.
Tháng 10/2026, ông đã ở vị trí quyền lực cao hơn rất nhiều.
Nhưng chiếc ghế càng cao không làm cho những câu hỏi cũ nhỏ đi. Trái lại, nó khiến trách nhiệm giải trình trở nên cấp thiết hơn.
Trương Việt Toàn đã qua đời. Ông không còn cơ hội tự giải trình trước công luận về những quyết định tố tụng từng gây tranh cãi.
Nhưng Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm vẫn còn cơ hội trả lời những câu hỏi liên quan đến Đồng Tâm.
Ông có thể công khai toàn bộ hồ sơ tác chiến thuộc phạm vi được phép giải mật.
Ông có thể làm rõ trách nhiệm chỉ huy, trách nhiệm sử dụng vũ lực và những tình tiết dẫn đến cái chết kinh hoàng của cụ Lê Đình Kình.
Ông có thể thúc đẩy một cơ chế xem xét độc lập đối với những nghi vấn về điều tra và xét xử.
Nếu các quyết định khi ấy đều đúng pháp luật, một cuộc kiểm chứng minh bạch sẽ củng cố tính chính đáng của nhà nước.
Còn nếu có sai phạm, việc thừa nhận và xử lý trách nhiệm mới là biểu hiện thực chất của năng lực tự sửa sai.
Điều đáng sợ nhất đối với một người cầm quyền không phải là bị chất vấn. Điều đáng sợ là đến một ngày, không còn ai tin vào câu trả lời của mình.
Hãy nhìn những bình luận xuất hiện sau cái chết của Trương Việt Toàn.
Có thể không phải tất cả đều công bằng. Có những lời lẽ xúc phạm không nên được cổ vũ.
Nhưng đằng sau sự phẫn nộ ấy là một cảnh báo: Khi người dân không còn tin vào công lý chính thức, họ sẽ tìm đến sự phán xét của ký ức.
Và ký ức có một đặc tính mà quyền lực thường đánh giá thấp: nó có thể im lặng rất lâu, nhưng không nhất thiết biến mất. “Trăm năm bia đá thì mòn/ Nghìn năm bia miệng vẫn còn trơ trơ”.
5. Nhân quả không phải lời nguyền, mà là trách nhiệm
Có người tin vào luật nhân quả của nhà Phật. Có người không.
Nhưng ngay cả khi gạt bỏ mọi quan niệm tâm linh, vẫn tồn tại một thứ nhân quả rất thực: nhân quả chính trị, đạo lý và lịch sử.
Một quyết định bất công có thể gieo sự phẫn uất qua nhiều thế hệ.
Một phiên tòa thiếu minh bạch có thể làm suy sụp niềm tin vào cả hệ thống tư pháp.
Một cuộc sử dụng vũ lực không được giải trình thỏa đáng có thể trở thành vết thương lâu dài trong ký ức quốc gia.
Đó là những hậu quả không cần đến thần linh để thực hiện.
Cái chết của Trương Việt Toàn không chứng minh ông đã nhận một hình phạt siêu nhiên. Nhưng những phản ứng dữ dội trước cái chết ấy chứng minh rằng phiên tòa Đồng Tâm vẫn chưa kết thúc trong lương tri của nhiều người Việt.
Và đây cũng là điều ông Tô Lâm cần suy ngẫm nghiêm túc.
Nếu một người chủ tọa phiên tòa còn bị người đời nhắc lại những quyết định gây tranh cãi sau khi qua đời, thì người đứng đầu hệ thống công an trong biến cố Đồng Tâm sẽ được lịch sử đánh giá như thế nào?
Không ai có thể tiên đoán và cấm đoán phán quyết của hậu thế!
Nhưng có thể khẳng định rằng quyền lực không tự tạo ra sự vô tội, chức vụ không thay thế được chứng cứ và sự im lặng không xóa bỏ được trách nhiệm.
Một bản án có thể được tuyên nhân danh Nhà nước, nhưng không có quyền lực nào có thể buộc lịch sử tuyên án theo ý mình.
Đồng Tâm không chỉ là tên một ngôi làng ngoại thành Hà Nội. Nó đã trở thành phép thử đối với công lý, quyền lực và khả năng tự sửa sai của một chế độ.
Cụ Lê Đình Kình đã chết. Ba cán bộ công an đã chết. Trương Việt Toàn nay cũng đã qua đời.
Nhưng sự thật về những cái chết ấy vẫn phải được làm sáng tỏ.
Bởi công lý không phải sự trả thù người đã khuất. Công lý là quyền của người đang sống được biết sự thật, và là bảo đảm để những bi kịch tương tự không tái diễn.
Ghế quyền lực dù cao đến mấy cũng chỉ là chỗ ngồi nhất thời. Lương tri và ký ức của một dân tộc mới là nơi phán xét lâu dài.
Và đó chính là ý nghĩa nghiêm khắc nhất của hai chữ NHÂN QUẢ.
—————-
Tài liệu tham khảo:
1. Chính Luận Việt, 28/10/2026, bài viết về Trương Việt Toàn cùng các bình luận, được sử dụng như tư liệu phản ánh thái độ của một bộ phận công luận. https://www.facebook.com/
2. Báo Thanh Niên, 7/9/2020, Hôm nay xét xử 29 bị cáo trong vụ Đồng Tâm. https://thanhnien.vn/hom-nay-
3. Phạm Đoan Trang và Will Nguyễn, Báo cáo Đồng Tâm, bản tháng 9/2020, đặc biệt phần về phiên tòa sơ thẩm và các vấn đề tố tụng. Safeguard Defenders https://www.rfa.org/
4. Toàn văn Báo cáo Đồng Tâm, bản đăng trên Ba Sàm. https://basamnguyenhuuvinh.
5. RFA, 29/9/2020, phỏng vấn Phạm Đoan Trang về mục đích của Báo cáo Đồng Tâm, theo toàn văn ông cung cấp. https://www.rfa.org/
6. Tin Thẩm phán Trương Việt Toàn qua đời ngày 25/10/2026 dựa trên bản tin nhiều báo. https://danviet.vn/nguyen-pho-
Bình Nguyên
Ông Lê Đình Kình
