Khi súng sợ hoa: lật đổ cái “bình thường” (Nguyễn Hoàng Văn)

Chúng ta chẳng có ai sợ hoa trừ bọn độc tài già cỗi, cái bọn lăm lăm khẩu súng chĩa vào lưng và sẵn sàng bắn vào đầu, vào mặt nhân dân.

Và chúng ta cũng tin rằng càng nhiều hoa cảnh trí sẽ càng đẹp, càng khiến chúng ta sảng khoái và yêu đời hơn, chỉ trừ bọn lăm lăm tay súng ấy. “Kiềng canh nóng mà thổi rau nguội”, càng nhiều hoa chúng sẽ càng chột dạ bởi những cuộc cách mạng lật đổ độc tài gần đây đều mang tên hoa, từ Cách mạng Hoa Hồng ở Georgian năm 2003 đến Cách mạng Hoa Nhài ở Tunisia năm 2011. [1]

Cuộc Cách mạng Hoa Nhài còn gọi là Cách mạng Phẩm Giá và, từ Tunisia, làn sóng giành lại nhân phẩm đã bùng lên thành Mùa Xuân Ả Rập, lan tỏa khắp vùng Bắc Phi và Trung Cận Đông ở đó những người dân bị chà đạp bao nhiêu năm đã vùng lên đòi lại tiếng nói, làm đổ nhào hàng loạt nhà độc tài già nua. Làn sóng cách mạng này làm rung chuyển thế giới và, ở Trung Quốc, Tập Cận Bình đã hãi lên với hoa, ra lệnh kiểm duyệt hoa Nhài trên Internet, thậm chí cấm cả người dân chưng loại hoa này. [2]

Bây giờ thì đến lượt đám chư hầu ở Hà Nội chột dạ theo những nhành hoa đặt bên một gốc cây được đánh số 55 như là phản ứng của của thế hệ Z. [3] Bao nhiêu cánh hoa tươi đặt xuống đều bị chúng hốt sạch, từ hoa thật bên gốc cây ấy cho đến những hoa ảo, bằng hình hay bằng chữ, trên không gian mạng. Mà đám chư hầu này còn phung phí tiền thuế của nhân dân khi cắt cử bao nhiêu nhân viên an ninh chìm nổi rình rập quanh gốc cây, trên mạng xã hội, vận dụng truyền thông và cả quân đoàn dư luận viên cốt để kiểm duyệt, để đàn áp hoa, cái triệu chứng sợ hoa đã khiến cả thế giới chú ý. [4]

Kiểu “chơi hoa” này, so với sáu thế kỷ trước, là cả một sự thụt lùi và, có thể nói, là đảo chính. Tháng Ba năm 1429, như Đại Việt Sử Ký Toàn Thư đã ghi, Vua Lê Thái Tổ ra lệnh quân binh và “phủ đệ của công hầu trăm quan” đã được chia đất phải “trồng cây, trồng hoa và các loại rau đậu”, nếu bỏ hoang sẽ bị truất hữu. Muôn dân đang đói, kinh đô đang xơ xác sau mười năm kháng chiến nên, bên cạnh đầu óc thực tiễn của con người xuất thân từ đồng ruộng, vị vua mới gầy dựng nền độc lập này còn ý thức rằng một Thăng Long điêu tàn cần phải tươi lên với hoa để lòng người theo đó mà thắm lên, với một triều đại mới, cho những việc lớn mới.

Nhưng bây giờ thì ngược lại khi cái mà giới cai trị phá sơn lâm đâm hà bá ở đó đau đáu chỉ là duy trì trật tự cũ cùng mối quan hệ phụ thuộc cũ cảm thấy bất an trước những “việc lớn” mà thế hệ Z có thể khơi nên, từ những nhành hoa. [5]

Hiển nhiên, cái mà đám chư hầu ấy thực sự lo lắng không phải là những đóa hoa mà là những thông điệp truyền tải về một trật tự vô lý nhưng, từ lâu, đã bị áp đặt như một điều hiển nhiên và… bình thường.

Nói theo Michel Foucault thì đó là hệ thống những giá trị “bình thường – bất bình thường” làm nên quyền lực của nhà cai trị. [6] Những gì phù hợp với đặc quyền của chúng, dẫu vô lý đến đâu, cũng phải được áp đặt là “bình thường”, bằng những bài giáo huấn tuyên truyền, bằng sự răn đe của nhà tù cùng họng súng, và, nếu ngược lại, thì dẫu hợp tình hợp lý đến đâu cũng phải bị xem là “bất bình thường”. Hãy nhớ lại năm 2009, khi ông Cù Huy Hà Vũ kiện ông Nguyễn Tấn Dũng vì đã cho cho phép khai thác mỏ bauxite một cách “trái pháp luật”, báo chí chính thống và những dư luận viên đã thi nhau diễn tả nhà luật học “dám kiện cả thủ tướng” này là một người “bất bình thường”. [7] Hãy nhớ lại lại thời kỳ Nhân Văn – Giai Phẩm hay “chống xét lại” qua hàng ngàn trang hồi ức, nếu một nhân vật nào đó bị xem là “có vấn đề” thì, dưới sự dẫn dắt của tổ chức – đoàn thể, họ sẽ bị hàng xóm hay đồng nghiệp xầm xì, nhìn với ánh mắt nghi kỵ như là người “bất bình thường”.

Trong sự “bình thường” vô lý đó, có hành vi bao che cho Nguyễn Sỹ Cương, mà, nói theo Khổng Tử, là một “đại phu”. Khổng Tử, trong Kinh Thư, từng ấn định “Hình bất thượng đại phu, lễ bất hạ thứ nhân”, nghĩa là hình luật không áp dụng cho quan lớn trên cao và lễ nghĩa không hề áp dụng cho bầy thứ dân phía dưới thì, bây giờ, Cương cũng được bộ máy cai trị bao che như vậy khi, một năm đã trôi qua mà hình luật không thể nào “thượng” tới một tội phạm gây chết người như y.

Và Cương, nói theo Giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh, nếu “thông minh và tỉnh táo”, nếu “có ý thức về thân phận của mình, về cái giá trị của mình đối với đời”, nhất định phải đang “rợn người” khi đối mặt với hàng chục triệu ánh mắt đang chăm chú nhìn mình. Trong tập hồi ký bị cấm xuất bản, chỉ phổ biến trên mạng Internet, nhà nghiên cứu này đã dành riêng một chương về nhà văn Nguyễn Khải, trong có đoạn:

“Thông minh và tỉnh táo, Nguyễn Khải luôn có ý thức về thân phận của mình, về cái giá trị của mình đối với đời. Anh kể chuyện, hồi anh là đại biểu quốc hội, đi ôtô từ Ba Đình về nhà khách. Đến chỗ đường tàu, xe phải dừng lại cùng một số đồng bào đi xe đạp, xe máy. Anh nhìn xuống, thấy rợn người: có một tay đang nhìn lên anh, cặp mắt đầy căm thù. Anh nghĩ mình cũng chỉ là loại nghị gật, vô tích sự, thằng ăn hại, dân nó khinh ghét là phải.” [8]

So với một nghị gật vô thưởng vô phạt như Nguyễn Khải thì Cương quyền lực hơn, mồm mép hơn. Nhưng thay vì trợn trừng mắt nhìn vào cá nhân Cương, giới trẻ đã dùng đến những cành hoa và đây lại là là lý do khiến cái hệ thống quyền lực sau lưng Cương rợn người. Những chế độ độc tài Ả Rập từng xem việc chà đạp phẩm giá nhân dân là “bình thường” đã bị đổ nhào bằng một cuộc cách mạng mang tên hoa mà bây giờ thì, một cách thầm lặng và đồng lòng, giới trẻ lại dùng hoa để bày tỏ sự bất bình trước sự bất công mà bọn ngồi trên thản nhiên xem là “bình thường”.

Phản đối sự “bình thường” này có nghĩa là phản đối trật tự cũ và chế độ đang thực sự lúng túng. Cái cảnh họ liên tục, vội vàng và lật đật, dùng sự dối trá này để lấp liếm một sự dối trá khác đã cho thấy họ không biết phải xoay xở ra sao khi sự “bình thường” hằng áp đặt đã bị vạch mặt là cực kỳ “bất bình thường”. [9]

Nguyễn Hoàng Văn

Chú thích:

“Cách Mạng Hoa Hồng” là cuộc cách mạng đầu tiên tại các cựu “cộng hoà xô viết” của Liên Xô diễn ra tháng 11 năm 2003 tại Georgia, lật đổ nhà độc tài già cỗi Eduard Shevardnadze, nguyên là ngoại trưởng cuối cùng của Liên Xô (1985 – 1991). Ngay sau khi chính phủ Georgia công bố kết quả bầu cử quốc hội, trên 100,000 người đã xuống đường phản đối, tấn công vào trụ sở quốc hội khiến Shevardnadze phải bỏ chạy rồi, sau đó, ngày 23/11/2003 phải tuyên bố từ chức, chính phủ thân Nga tại nước này sụp đổ.
“Cách Mạng Hoa Nhài” (Jasmine Revolution) tại Tunisia, là cuộc cách mạng đã làm bùng lên cao trào cách mạng “Mùa Xuân Ả Rập” vào đầu năm 2011. Biểu tình bùng nổ khi Mohamed Bouazizi tự thiêu vào ngày 17/ 12/ 2010 khi sau khi bị cảnh sát tịch thu hàng hóa anh bày bán trên đường phổ. Chính quyền càng đàn áp thì làn sóng phản đối càng dữ dội và ngày 14/1/2011 nhà cai trị Zine El Abidine Ben Ali phải đã từ bỏ chức tổng thống đã nắm suốt 23 năm, trốn chạy ra nước ngoài.
Gọi Hoa Nhài vì đó là quốc hoa của Tunisia nhưng vẫn còn được gọi cách khác, như là “Cách Mạng của Phẩm Giá” (Revolution of Dignity).
https://www.thetimes.com/travel/destinations/asia-travel/china/jasmine-revolution-fails-to-flower-in-china-lklvh3p85lj?msockid=2c72c173f6f06e8d346cd50af7fc6f09

Thế hệ Z được xem là lứa trẻ chào đời từ những năm giữa-đến-cuối thập niên 1990, thế hệ đầu tiên lớn lên trong trong thời đại của kỹ thuật số tự, của Internet, ước lượng 15 triệu người trên toàn quốc; rồi những thế hệ đi trước, tráng niên, trung niên và cao niên.
Ngày 30/5/2025, Nguyễn Sỹ Cương – đại biểu Quốc hội khoá XIII, XIV, Phó Chủ nhiệm Uỷ ban đối ngoại QH khóa XIV – lái chiếc xe BMW với tốc độ cao lao sang làn đường ngược chiều đâm vào xe máy của ông Đỗ Việt Hùng, trên có cô con gái Đỗ Ngọc Phương Thuỳ, 18 tuổi. Ông Hùng bị gãy chân, cô Thùy bị đứt lìa chân và tuần sau qua đời vì vết thương quá nặng. Ngay sau tai nạn, cả Cương và vợ — Lâm Thị Phương Thanh, lúc đó là Phó chánh văn phòng Trung ương Đảng, nay là bộ trưởng bộ Văn hoá – Thể thao – Du lịch – đã bỏ trốn. Khi đó báo chí nhà nước đã không dám nêu tên Cương mà chỉ viết tên tắt NSC.
Sự việc có thể bị lãng quên nếu không có một loạt bài viết của giới trẻ trên các trang mạng như Threads, TikTok… nhắc lại vụ bỏ trốn sau khi gây tai nạn ấy rồi bùng lên một “phong trào” tự phát khi giới trẻ đến đặt vòng hoa tưởng niệm nạn nhân ở nơi diễn ra tai nạn. Sự việc khiến chính quyền chột dạ, ra lệnh cho đài truyền hình VTV1 đưa ra thông tin chính thức (17/8/2026), nêu rõ tên Cương nhưng lại đe doạ, chụp mũ những người đưa tin trên mạng xã hội. Cùng lúc, các trường đại học cảnh cáo sinh viên không được đưa dây dưa vào vụ này, “không để bị kích động trên không gian mạng”.

Sau khi VTV1 lên tiếng, các tờ báo lớn của Tây phương bắt đầu chú ý, trong đó có tờ The Guardian và Đài BBC ở Anh, South China Morning Post ở Hồng Công, The Strait Times ở Singapore, The New York Times ở Mỹ, The Bangkok Post ở Thái Lan v.v.
https://www.bangkokpost.com/world/3304315/vietnam-police-address-expoliticians-car-crash-that-killed-a-teenager