Những người bất đồng chính kiến cũng là người Việt Nam. Họ sinh ra từ cùng một lịch sử, lớn lên trong cùng một nền giáo dục, hấp thụ cùng những tập quán, nỗi sợ, niềm tự hào và cả những giới hạn của xã hội Việt Nam như bất kỳ ai khác. Trong huyết quản họ vẫn là ký ức của tổ tiên Việt, là dấu vết của hàng ngàn năm tồn tại dưới chiến tranh, nghèo đói, quyền lực tập trung và tâm lý sinh tồn. Vì vậy, thật ngây thơ nếu mong đợi rằng chỉ cần một con người đứng lên phản đối độc tài thì ngay lập tức họ trở thành một phiên bản đạo đức hoàn hảo, thoát khỏi mọi yếu đuối rất người.
Nhưng điều kỳ lạ là mỗi khi một người đấu tranh cho tự do bộc lộ sai lầm hay khiếm khuyết cá nhân, rất nhiều người lập tức xem đó như bằng chứng phủ định toàn bộ khát vọng dân chủ. Người ta nói về những sai lầm ấy như thể chúng là thứ chỉ tồn tại ở những người chống độc tài, trong khi tham vọng, ích kỷ, hiếu thắng, phù phiếm, ganh tị hay cả sự nông nổi vốn là những đặc điểm phổ quát của con người ở mọi phe phái, mọi chế độ và mọi thời đại. Một viên chức nhà nước có thể đầy khiếm khuyết mà người ta vẫn xem đó là chuyện “bình thường của con người”, nhưng một người bất đồng chính kiến chỉ cần phạm một lỗi nhỏ, nhiều người sẽ lập tức kết luận: “Đấy, đấu tranh dân chủ cũng chỉ vậy thôi.” Cách suy luận ấy không công bằng, và sâu xa hơn, nó phản ánh sự hiểu sai bản chất của cuộc đấu tranh cho tự do.
Đấu tranh chống độc tài chưa bao giờ là dự án tạo ra một giống người mới ưu việt hơn về mặt đạo đức. Nó không phải là cuộc cách mạng để biến con người thành thánh nhân. Mục tiêu cốt lõi của nó là xây dựng một xã hội trong đó quyền lực bị giới hạn bởi luật pháp, nơi con người được quyền nói, quyền nghĩ, quyền phản biện, quyền lựa chọn cách sống mà không bị nghiền nát bởi nỗi sợ. Đó là cuộc đấu tranh nhằm tạo ra một cơ chế để ngay cả những con người đầy khuyết điểm vẫn có thể chung sống với nhau trong tự do và phẩm giá.
Một nền dân chủ trưởng thành không được xây dựng trên giả định rằng con người vốn tốt đẹp tuyệt đối, mà ngược lại, nó được xây dựng chính vì con người không hoàn hảo. Bởi con người dễ tham lam nên cần có kiểm soát quyền lực. Bởi con người dễ sai nên cần tự do ngôn luận để phản biện. Bởi con người có thể lạm quyền nên cần luật pháp độc lập. Nếu đòi hỏi những người đấu tranh phải hoàn mỹ mới xứng đáng nói về tự do, thì tiêu chuẩn ấy sẽ khiến không ai trên đời đủ tư cách lên tiếng nữa.
Cần nhớ rằng người Việt muôn năm vẫn là người Việt. Người Việt ở phe nào thì cũng mang trong mình những phẩm chất và giới hạn của dân tộc tính Việt Nam: vừa giàu tình cảm vừa nặng cảm tính, vừa kiên cường vừa dễ cực đoan, vừa giàu khả năng chịu đựng vừa dễ thỏa hiệp với thực tại. Không có một phép màu chính trị nào lập tức biến toàn bộ dân tộc thành những công dân lý tưởng chỉ sau một đêm thay đổi thể chế. Thể chế tự do không sinh ra để tạo thiên thần; nó sinh ra để ngăn không cho những khuyết điểm rất người biến thành công cụ áp bức xã hội.
Chính vì thế, giá trị của một phong trào đấu tranh không nằm ở việc mọi cá nhân trong phong trào đều hoàn hảo, mà nằm ở mục tiêu mà họ hướng tới: một xã hội nơi con người được quyền sai mà không bị bịt miệng, được quyền khác biệt mà không bị tiêu diệt, được quyền phản đối mà không bị xem là kẻ thù của dân tộc. Tự do không bảo đảm rằng con người sẽ tốt hơn ngay lập tức, nhưng nó tạo điều kiện để cái tốt có cơ hội tồn tại mà không bị bóp nghẹt bởi quyền lực tuyệt đối.
Huỳnh Thục Vy
Nguồn: www.facebook.com
