Nhiều người đổ trách nhiệm cho tình trạng thảm hại tại Venezuela ngày hôm nay là do Hugo Chavez. Điều đó không sai. Tuy vậy, vấn đề của Venezuela đã tồn tại từ trước đó.
Năm 1958, Romulo Betancourt được bầu làm tổng thống và trở thành cha đẻ của nền dân chủ Venezuela. Tuy vậy, đất nước này đã không có một dự án chính trị và những con người có quyết tâm để giải quyết những vấn đề lớn – điển hình là sự phân hóa giàu nghèo ngày càng rõ rệt. Ngay tại thủ đô Caracas, người ta thấy những khu ổ chuột của người nghèo ở trên những vùng đồi cao, đối lập với những khu nhà sang trọng của người giàu tại những khu đất bằng phẳng hơn.
Đặc biệt, những tay tài phiệt và chính trị gia tham nhũng vẫn lộng hành ở các cấp chính quyền làm cho kinh tế xã hội dần suy yếu. Ba thập kỷ trước khi chính quyền rơi vào tay Hugo Chavez, họ đã trải qua 5 lần khủng hoảng kinh tế.
Năm 1989, tổng thống Carlos Andres Perez cố gắng thi hành những chính sách cải tổ kinh tế theo hướng tân tự do, nới lỏng kiểm soát thị trường với hy vọng giải quyết khủng hoảng. Tuy vậy, chính trị gia Venezuela không ý thức được rằng dân chúng đã vô cùng bất mãn vì phân hóa giàu nghèo và bất bình đẳng. Một cuộc “cải tổ” để trao nhiều quyền lợi kinh tế cho những người vốn đã giàu có và thành công đã làm cho người dân nổi dậy. Hậu quả là hàng ngàn người chết, sự chia rẽ và phân cực diễn ra sâu sắc trong quân đội và quần chúng.
Cũng từ thời điểm đó, một phong trào cánh tả lấy cảm hứng từ “cách mạng Bolivar” đã hình thành trong một nhóm quân đội do Hugo Chavez lãnh đạo. Hugo Chavez cũng đã cố gắng đảo chính hai lần nữa vào năm 1992, phải ngồi tù và được trả tự do năm 1994. Đây phải được nhìn nhận là khởi đầu cho một cuộc nội chiến. Người Venezuela đã không thực sự ý thức được sự nghiêm trọng này chỉ vì cuộc nội chiến đó không có tiếng súng hay những trận chiến quy mô lớn mà thôi.
Trong năm 1998, Hugo Chavez đã đứng ra tranh cử tổng thống và thắng 56% số phiếu nhờ lập trường chống tham nhũng và đói nghèo, lại có nước da nâu đại diện cho hình ảnh, tiếng nói của những người bản địa từ lâu đã bị áp bức. Tuy được coi là “thắng lớn”, nhưng trong một chế độ tổng thống đã dẫn đến tình trạng chia rẽ, phân cực và một xã hội trong không khí nội chiến, chúng ta phải hiểu là thực tế cũng có gần một nửa dân số chống lại Hugo Chavez.
Tuy hứa hẹn đem đến bình đẳng, chống đói nghèo và tham nhũng, Hugo Chavez có giải quyết được những vấn đề của đất nước không? Ngay khi lên cầm quyền, ông ta đã tỏ ra là một nhà lãnh đạo độc tài và tệ hại.
Hugo Chavez đã tổ chức trưng cầu dân ý để âm mưu thay đổi Hiến pháp và giải tán một quốc hội hợp pháp. Tại “Quốc hội” mới, phe Hugo Chavez chỉ có 51% số phiếu nhưng có tới 90% đại diện cho những “luật chơi” mà ông ta tự đặt ra.
Hugo Chavez tiến hành quốc hữu hóa nhiều doanh nghiệp tư nhân. Ông ta không ý thức được rằng dù có thế nào thì những doanh nghiệp đó cũng là tâm huyết và thành tựu của con người Venezuela. Khi tư nhân bị tước quyền sở hữu bất hợp pháp thì không ai còn động lực đóng góp cho đất nước.
Ông ta thay thế những người có khả năng ở trong chính quyền và các doanh nghiệp nhà nước bằng những con người “trung thành với cách mạng”. Hậu quả là bộ máy hành chính đất nước tê liệt, kéo theo ngành dầu khí của Venezuela không còn khả năng hoạt động vì những người có chuyên môn bị thay thế bởi những người đại diện của “cách mạng” hay “xã hội chủ nghĩa”.
Suốt quá trình cầm quyền của Hugo Chavez là những lo toan thay đổi luật lệ, đập phá hệ thống để thâu tóm quyền lực và thanh trừng những người không trung thành với “cách mạng Bolivar” hay “lý tưởng xã hội chủ nghĩa”.
Maduro đắc cử vào năm 2013, được Hugo Chavez coi là truyền nhân của mình trước khi ông qua đời. Thực tế, Maduro cũng là một người độc tài và tệ hại; tuy vậy ông ta cũng chỉ kế thừa sự đập phá vô ý thức của Hugo Chavez.
Hậu quả thì ai cũng rõ, từ năm 2013 cho đến nay, GDP của Venezuela bốc hơi 80% và 90% dân số rơi vào cảnh nghèo đói. Đất nước Venezuela đã sụp đổ.Trong lúc không khí chia rẽ của nội chiến và phân hóa giàu nghèo bao trùm, quần chúng đã dành sự ủng hộ cho một xu hướng chính trị độc tài, dân túy và một nhân vật đã đập phá đất nước. Dân chủ Venezuela quả thực có những khiếm khuyết vì họ không có dự án chính trị và những nhân sự thực sự có đạo đức chính trị và tầm nhìn, dẫu vậy, họ vẫn là một trong những nền kinh tế giàu có nhất Nam Mỹ và quốc gia có nhiều xe hơi nhất trong khu vực trước khi Hugo Chavez lên nắm quyền. Nhưng ngày nay, “cách mạng Bolivar” hay “xã hội chủ nghĩa” của Chavez và Maduro đã làm Venezuela hoàn toàn sụp đổ.
Vậy bài học cho Việt Nam là gì? Chắc chắn, dân chủ đa nguyên tốt hơn một chế độ độc tài đảng trị. Chế độ cộng sản Việt Nam cũng tệ hại như chế độ xã hội chủ nghĩa của Hugo Chavez. Chế độ cộng sản cũng không cho phép những người ngoài đảng tham gia các cơ quan nhà nước và bộ máy chính quyền. Để thăng tiến trong quân đội cũng phải là đảng viên cộng sản. Trong các cơ quan công quyền khác cũng như bệnh viện, trường học; muốn làm tới chức phó phòng thì phải vào đảng Cộng sản. Sức mạnh lớn nhất của dân chủ đa nguyên là nó cho phép huy động mọi người dân, mọi con tim và khối óc tham gia đóng góp cho đất nước. Tuy đôi lúc có thể có sự bất đồng ý kiến và bối rối, nhưng nó không cho phép một cá nhân có thể tùy tiện hành xử sai luật lệ và đưa ra quyết định trái với ý kiến đa số đã đồng ý thông qua những cuộc thảo luận.
👉 Tuy vậy, chỉ có mỗi thể chế dân chủ cũng chưa đủ. Chúng ta phải thường xuyên cảnh giác với nguy cơ chia rẽ xã hội và những cuộc “nội chiến không tiếng súng” do phân hóa giàu nghèo và bất bình đẳng xã hội. Dân chủ cần đa nguyên để thực sự bao dung và chấp nhận mọi tiếng nói, nó cũng cần liên đới xã hội để duy trì công bằng: những người nghèo khổ nhất phải được nâng đỡ trước hết, nếu có được một tăng trưởng kinh tế 5% thì người nghèo khó nhất trong xã hội cũng phải được hưởng mức tăng trưởng 5%.
✅ Chế độ cộng sản sắp cáo chung trước sự chán ghét của đại đa số quần chúng Việt Nam. Tuy vậy điều đó không có nghĩa là đất nước chúng ta đã có những đồng thuận lớn để đi lên. Ngay cả sau khi chế độ cộng sản qua đi, nếu không có những cố gắng lớn để hòa giải dân tộc, đất nước chúng ta vẫn là một đất nước chia rẽ trên nhiều mặt.
✅ Điều quan trọng hiện tại là chúng ta phải chuẩn bị để giải quyết những vấn đề của đất nước dựa trên một dự án chính trị và những nhân sự xứng đáng được chuẩn bị trong nhiều năm. Bởi vì sự cáo chung của chế độ chỉ là một cơ hội cho đất nước vươn lên, một cuộc bầu cử tự do cũng chỉ là bắt đầu cho một tiến trình tối thiểu mà chúng ta phải có. Nhưng vấn đề đất nước vẫn sẽ còn đó, nó đòi hỏi người Việt phải nhìn thẳng vào sự thật và cùng nhau tìm kiếm những giải pháp tương xứng. Đừng để cơ hội trở thành một sự thất vọng!
(tổng hợp)
