Mọi du khách đều đến Tanzania vì cùng một lý do: những safari, tiếng địa phương Swahili có nghĩa là những cuộc hành trình vào rừng sâu để ngắm thiên nhiên và những thú hoang. Tôi cũng không phải là một ngoại lệ, dù tôi còn có những mục tiêu khác. Tôi muốn viếng thăm một nơi mà giống người xuất hiện lần đầu và tôi cũng muốn quan sát một đất nước có nhiều điểm giống Việt Nam để kiểm chứng những gì mà tôi đã nghĩ.
Trước hết xin giới thiệu sơ qua đất nước này.
Tanzania là một nước ở Đông Nam châu Phi mở ra Ấn Độ Dương, trong vùng được gọi là Vùng Các Hồ Lớn (Great Lakes Region) và ở phía Nam nước Kenya. Các hồ này đều rất xứng đáng được gọi là hồ lớn, thí dụ như hồ Victoria rộng 68.000 Km2, hồ Malawi 30.000 Km2, hồ Tanganyiki 19.000 Km2 và dài 730 Km. Ngoài những hồ lớn này Tanzania còn có hàng chục hồ lớn khác với diện tích trên 1.000 Km2, còn các hồ nhỏ hơn thì không đếm nổi. Tanzania có diện tích gần một triệu Km2 với dân số khoảng 70 triệu. Dân chúng phần lớn tập trung ở vùng bờ biển, bên trong chủ yếu là những khu rừng mênh mông, một số đã trở thành những “công viên quốc gia” (national parks) hay khu bảo tồn (reserves). Chính vì có nhiều hồ lớn như vậy mà Vùng Các Hồ Lớn này đã là nơi tập trung các động vật từ thời tiền sử, kể cả các loài vượn lớn sau này dần dần chuyển hóa thành người và vì thế vùng này được coi là một trong những cái nôi của nhân loại. Dụng cụ đồ đá lâu đời nhất, được làm ra cách đây 1,8 triệu năm, đã được tìm thấy cạnh thung lũng Ngorongogo thuộc Tanzania. Vùng Các Hồ Lớn này đã được phần còn lại của thế giới biết đến từ thế kỷ thứ 10 bởi các nhà buôn Ả Rập, họ lập nhiều thương điếm tại đây, lôi kéo nhiều người đến định cư tại vùng bờ biển và quần đảo Zanzibar và lập ra thành phố Dar es Salam, thủ đô kinh tế của Tanzania hiện nay với trên 5 triệu dân. Có lúc Zanzibar đã trở thành trung tâm buôn bán nô lệ. Từ năm 1919, sau Thế Chiến I, vùng này trở thành thuộc địa của Anh, kể cả hai nước Kenya và Tanzania, sau hơn một thế kỷ tranh chấp giữa các vương quốc Hồi Giáo, Portugal, Đức và Anh. Biên giới các nước trong vùng chủ yếu do Anh quy định. Đầu thập niên 1960 Anh trả lại độc lập cho các nước này.
Các safari, hành trình du ngoạn trong các công viên quốc gia hay khu bảo tồn, quả thực là rất thú vị. Vợ chồng tôi và anh tài xế -đồng thời cũng là hướng dẫn viên- đã du hành liên tục năm ngày trong các khu rừng này. Ban đêm chúng tôi ngủ trong những lodge, những khách sạn mà khách hàng ngủ trong các lều vải dựng chung quanh một trung tâm gồm văn phòng, phòng ăn và hồ tắm. Ban đêm khách hàng được khuyên không nên ra khỏi phòng vì có thể có thú dữ, kể cả sư tử. Trong một lần một bầy linh cẩu đã viếng khách sạn của chúng tôi.
Tên gọi công viên quốc gia có thể khiến người ta tưởng lầm về sự lớn rộng của các khu rừng này, thí dụ như khu bảo tồn Serengeti rộng tới 15.000 Km2 (bằng một nửa nước Bỉ), chúng tôi phải đi trong hai ngày mà vẫn chưa đủ, khu Ngorongoro rộng 9.000 Km2. Chiếc xe truck của chúng tôi khi thì chạy chạy trên những đường mòn gập ghềnh quen thuộc, khi thì chạy trên những cánh đồng rừng hoang. Tài xế phải rất chuyên nghiệp mới biết chỗ nào có thể chạy mà không bị mắc kẹt. Chúng tôi đã được đến rất gần những bầy thú hàng trăm con voi, trâu rừng, tê giác, ngựa vằn, hươu, nai, heo rừng v.v. Đẹp nhất là những con hươu cao cổ đi thành đàn từ năm tới mười con, có những con cao tới 5 mét, tôi đã nhìn chúng nhiều lần rồi nhưng phải tới thật gần và giữa thiên nhiên mới thấy chúng đẹp hơn nhiều. Chúng tôi cũng đã gặp nhiều đàn voi, có lúc một đàn voi rất đông buộc chúng tôi phải dừng xe lại cho chúng đi qua. Một đặc điểm của Tanzania là có rất nhiều voi, khoảng 70.000 con, riêng khu bảo tồn Serengeti có hơn 7.000 con. Chúng tôi cũng đã dừng lại ngắm những bầy hà mã đang dầm mình trong các hồ hay dạo trên bờ. Trước đây có lúc chính quyền Tanzania viện cớ là có quá nhiều voi đã cho bắn voi để xuất khẩu ngà sang Trung Quốc, họ cũng cho phép giết nhiều con tê giác để xuất khẩu sừng sang hai nước cộng sản anh em Trung Quốc và Việt Nam. Hành động phá hủy thiên nhiên này sau đó đã phải dừng lại trước sự phản đối của các tổ chức bảo vệ môi trường và nhiều quốc gia. Chúng tôi cũng đã gặp nhiều bầy thú dữ. Hai lần xe chúng tôi đến sát hai bầy sư tử khoảng hai chục con đang nằm nghỉ mát dưới một bóng cây, một lần thấy ba con báo đang rình một bầy nai, một lần khác chứng kiến một con linh cẩu săn rồi bắt được một con nai con. Đúng là được hòa nhập với thiên nhiên.
Bên cạnh những khu bảo tồn hay công viên quốc gia đó là những cánh đồng bao la dành cho người Masai, một sắc dân rất đặc biệt. Họ là một sắc dân chiến binh du mục sống thuần túy bằng chăn nuôi, đàn ông rất cao và mảnh khảnh nhưng rất khỏe. Mỗi người nam đều luôn luôn mang trên tay một cây gậy dài và bên hông một dao phát dài. Phụ nữ Masai được hoàn toàn tự do về tình dục cho đến khi lấy chồng. Người Masai vẫn giữ nguyên một tín ngưỡng riêng và vì thế không hòa nhập với các sắc dân khác. Họ thờ thần Enkai và thần này đã phán rằng họ phải giữ nghề chăn nuôi và tất cả các súc vật chăn nuôi như bò, cừu, dê v.v. đều là của họ, nếu họ chiếm gia súc của một sắc dân khác thì chỉ là lấy lại chứ không phải là cướp bóc. Niềm tin này cũng không khác bao nhiêu niềm tin của người Do Thái theo đó họ có quyền làm chủ cả vùng Canaan vì thần Yahveh đã hứa cho họ vùng này. Một lần anh tài xế hướng dẫn viên tìm được cho tôi một thanh niên Masai để dẫn vợ chồng tôi đi băng ngang một khu rừng hoang đến bờ hồ Natron nơi tập trung hàng chục ngàn chim hồng hạc. Anh ấy cho tôi xem cây gậy và con dao phát. Lúc đó tôi mới biết cây gậy bằng sắt và là một vũ khí chứ không phải chỉ để chăn súc vật, cây dao phát thì sắc lạ thường. Anh này chắc chắn là một trong những người Masai cởi mở nhất vì biết nói bập bẹ tiếng Anh, nhưng khi tôi hỏi anh là có bao nhiêu người Masai ở Tanzania thì anh trả lời là có khoảng 100 triệu người. Tôi chào thua. Số người Masai tại đây vào khoảng 600.000 người, tổng số người Masai trên các nước chỉ vào khoảng một triệu rưỡi. Đúng là người Masai không cần biết thế giới chung quanh. Chính vì thế mà trước đây họ là sắc dân tinh nhuệ nhất Châu Phi nhưng bây giờ lại là sắc dân tụt hậu nhất.
Nơi thăm viếng mà tôi nóng lòng chờ đợi nhất là khu thung lũng Ngorongoro. Đây là khu bảo tồn được đặc biệt gìn giữ, mỗi người vào thăm phải mua vé và không được ở lại quá 6 giờ. Bên ngoài cách cổng vào thung lũng không xa là một tượng đài với hai sọ người tiền sử. Tôi được cho biết là tượng đài này được dựng lên ở địa điểm tìm được một dụng cụ đồ đá đã có từ 1,8 triệu năm, sau đó nhiều di vật khác cũng đã tìm được. Bên cạnh tượng đài là một phòng thông tin do Liên Hiệp Quốc lập ra với những tài liệu cho thấy đã có những dấu chân người xưa từ gần bốn triệu năm. Các di vật ngày nay phần lớn đã được chở sang những bảo tàng tại Châu Âu, nhất là bảo tàng London, một phần được trưng bày tại bảo tàng Dar es Salam. Thung lũng Ngorongoro đúng là một kỳ quan thiên nhiên. Nó giống như một lòng chảo với diện tích khoảng 320 Km2, chung quanh là một rặng núi với chiều cao gần như đều đặn khoảng 600 mét. Chính giữa, nơi trũng nhất, là một hồ với diện tích thay đổi theo mùa, tôi đến đây vào mùa khô và ước lượng diện tích mặt hồ khoảng 10 Km2. Điều kỳ lạ là một thung lũng nhỏ như vậy mà đã có thể tập trung tất cả những động vật từ cả triệu năm qua cho đến ngày nay, dù là sư tử, báo, voi, trâu rừng, heo rừng, linh cẩu, hươu, nai, khỉ, đủ loại chim và dĩ nhiên cả người. Ai tới đây mà không khỏi bâng khuâng nghĩ mình đang đứng trên một điểm khởi hành của nhân loại? Ai tới đây mà không tự hỏi tại sao vùng tiến bộ nhất của nhân loại ngày xưa đã từng khai sinh ra những kỷ nguyên đồ đá, đồ đồng, đồ sắt bây giờ lại trở thành vùng tụt hậu nhất? Tại sao lúc này Châu Phi lại gần như là một lục địa bị bỏ quên trong sự nghèo khổ?
Về mặt du lịch và tham quan chuyến đi của chúng tôi như thế là toại nguyện, nhưng tôi cũng đến đây để quan sát một trong những nước cộng sản cuối cùng có khá nhiều điểm giống nước ta.
Ngay khi được độc lập, đầu thập niên 1960, Tanzania đã chọn chế độ cộng sản theo mô hình Trung Quốc để rồi bế tắc và suy thoái bi đát nên phải bỏ kinh tế Mác – Lênin và chấp nhận kinh tế thị trường từ năm 1985, gần như cùng một lúc với Việt Nam. Hiện nay, cũng tương tự như Đảng Cộng Sản Việt Nam, Đảng Cộng Sản Tanzania (tên chính thức là đảng Cách Mạng Tanzania, TANU trong tiếng Swahili) kể công là đã đem lại những tiến bộ lớn so với 40 năm trước mà không hề nhận tội là chính mình đã kéo đất nước xuống vực thẳm vì chủ nghĩa Mác – Lênin.
Tanzania cũng có một lãnh tụ tương tự như Hồ Chí Minh của Đảng Cộng Sản Việt Nam, ông Julius Nyerere. Ông này du nhập chủ nghĩa cộng sản vào Tanzania, giành được chính quyền cho đảng cộng sản như Hồ Chí Minh, cũng sống gần 80 tuổi và cũng được Đảng Cộng Sản Tanzania tôn sùng như một nhà tư tưởng và một mẫu mực đạo đức như Đảng Cộng Sản Việt Nam tôn sùng Hồ Chí Minh.
Tuy vậy sự tương đồng giữa hai nhân vật chỉ dừng lại ở đó. Nyerere thông thái hơn nhiều. Xuất thân là một giáo viên ông đã cố gắng học tiếp để tốt nghiệp đại học, sau đó được sang Anh học trường Đại Học Edingbourg và tốt nghiệp thạc sĩ kinh doanh. Hồ Chí Minh chỉ học tới lớp 8 và sau đó chỉ hăm hở hoạt động chứ không có dấu hiệu là đã học hỏi thêm gì. Một bằng cớ về sự nông cạn kiến thức của ông là trong cuốn “Mấy Kinh Nghiệm Trung Quốc Cần Phải Học” mà ông viết ra dưới bút hiệu Trần Lực (nhà xuất bản Sự Thật, 1958, tr. 41) ông tin rằng một mẫu lúa của Trung Quốc có thể cho 333 tấn lúa mỗi năm (1).
Nyerere cũng hơn hẳn Hồ Chí Minh về đạo đức. Năm 1985 khi thấy chủ nghĩa Mác – Lênin là độc hại ông đã thẳng thắn nhìn nhận sai lầm, quyết định chuyển hóa về dân chủ và từ chức tổng thống để về sinh sống trong một nông trại gia đình, dành thì giờ viết và dịch sách trong mục đích khai dân trí, kể cả dịch thánh kinh Thiên Chúa Giáo. Ông vẫn cho ý kiến khi được chính quyền tham khảo nhưng từ chối mọi vinh dự và quyền lợi. Hồ Chí Minh, trái lại đã bỏ rơi bà vợ Tăng Tuyết Minh, giết cô Nông Thị Xuân và bỏ rơi người con trai của ông với cô này để cố giữ cái bề ngoài giả dối của một người chỉ sống vì nước. Hồ Chí Minh cũng háo danh một cách bệnh hoạn, dùng tới hai bút hiệu -T.Lan và Trần Dân Tiên- để viết sách tự ca tụng mình(1).
Việc du nhập chủ nghĩa cộng sản đã tách rời hẳn hai nước Tanzania và Kenya. Hai nước này đáng lẽ chỉ là một. Cùng ngôn ngữ, cùng cấu tạo chủng tộc và địa lý, sinh hoạt kinh tế giống nhau, mức sống ngang nhau, không có biên giới thiên nhiên. Hai nước thực ra chỉ là hai khu vực hành chính của chính quyền thuộc địa Anh. Sau khi được trả độc lập thay vì kết hợp với nhau để tạo ra một quốc gia lớn có triển vọng bậc nhất Châu Phi hai nước đã theo hai chế độ đối nghịch nhau. Kenya (580.000 Km2, 60 triệu dân mà tôi đã viếng thăm trước đây) chọn một chế độ dân chủ chập chững còn Tanzania chọn chế độ cộng sản. Không khác Bắc và Nam Cao Ly, Bắc và Nam Việt Nam, Tây và Đông Đức sau Thế Chiến II. Kết quả là ngày nay mức sống tại Kenya cao ít nhất gấp đôi tại Tanzania. Tôi đã đi qua một số thị trấn để quan sát sinh hoạt. Không đến nỗi bi đát và tuyệt vọng như Cuba nhưng rất nghèo và ít hy vọng vươn lên. Càng ít hy vọng vì Trung Quốc, đồng minh và quan thầy, đã bỏ rơi Tanzania, như họ cũng đã bỏ rơi mọi nước Châu Phi khác, sau thất bại của Sáng Kiến Vành Đai và Con Đường. Một lần nữa kinh nghiệm Tanzania chứng tỏ tất cả các chế độ cộng sản đều chỉ đem lại nghèo khổ và tụt hậu, một chế độ dân chủ ngay cả bệnh hoạn cũng còn hơn hẳn một chế độ cộng sản. Không có ngoại lệ.
Tanzania còn cho tôi một xác nhận khác.
Tôi đến Tanzania vào đúng lúc Đại Hội 14 của Đảng Cộng Sản Việt Nam khai mạc và hai tháng sau một cuộc đàn áp đẫm máu tại đây khiến khoảng 1.000 người thiệt mạng vì biểu tình phản đối cuộc bầu cử tổng thống gian lận ngày 29/10/2025. Tình hình vẫn còn chưa yên, bộ ngoại giao Pháp yêu cầu các công dân hoãn thăm viếng Tanzania và nếu vẫn đi nên thông báo cho họ để theo dõi và bảo vệ nếu cần. Các khách sạn và lodge mà tôi đã dừng chân đều vắng teo.
Khi Julius Nyerere quyết định bỏ chủ nghĩa cộng sản và từ chức năm 1985 ông muốn một chế độ dân chủ thực sự. Quyền tự do kết hợp và chế độ đa đảng được pháp luật nhìn nhận, nhưng Tanzania lúc đó không có một tổ chức chính trị nào cả và dân trí cũng còn quá thấp (gần phân nửa dân chúng còn chưa biết đọc và viết) nên thành lập một chính đảng đòi hỏi nhiều thời gian. Mãi tới năm 2014 các chính đảng mới thực sự xuất hiện, đảng mạnh nhất là Đảng Dân Chủ Cấp Tiến CHADEMA, cho nên đảng cộng sản vẫn tiếp tục cầm quyền. Đối lập dân chủ dần dần mạnh lên và cuộc bầu cử tổng thống tháng 10-2025 vừa rồi đã là cuộc bầu cử đầu tiên mà Đảng Cộng Sản Tanzania thực sự bị đe dọa. Và nó đã đàn áp dã man. Trong hai tháng trước ngày bầu cử hơn 200 đảng viên chủ chốt của các đảng đối lập đã mất tích, quá phân nửa mất tích luôn, trong đó có cả lãnh tụ Đảng Dân Chủ Cấp Tiến. Kết quả của cuộc bầu cử đã là một sự gian lận trắng trợn. Bà Samia Suluhu Hassan, đương kim tổng thống, được tuyên bố đắc cử với đa số áp đảo 98% trong khi theo mọi quan sát viên bà ta lẽ ra phải thất cử. Tất cả các quan sát viên và các nước Châu Phi đều lên án cuộc bầu cử này là gian lận. Các cuộc biểu tình phản đối đã bùng nổ và chính quyền cộng sản đã đàn áp thẳng tay, kể cả nổ súng vào đám đông. Số người chết được ước lượng là khoảng 1.000 nhưng số người bị thương vì trúng đạn hay vì bị đánh đập chắc chắn là rất cao. Hàng ngàn người khác cũng đã bị bắt giam. Không khí kinh hoàng vẫn còn bao trùm. Anh hướng dẫn viên của tôi không dám nói gì cả, ngay khi chúng tôi chỉ có ba người ở giữa rừng sâu. Tôi phải đặt những câu hỏi thật ngắn để anh gật đầu hay lắc đầu, cùng lắm là trả lời Yes hay No. Tuy vậy trước cuộc bầu cử này các vụ án xử những người bất đồng chính kiến cũng chỉ kết thúc bằng những bản án sáu tháng hay một năm tù, chứ không phải 7 năm, 10 năm hay 15 năm như ở Việt Nam. Chế độ cộng sản Việt Nam vẫn là chế độ độc tài tàn nhẫn nhất.
Những gì vừa xảy ra tại Tanzania cũng một lần nữa xác nhận một sự thực khác. Cho đến nay Tanzania là ngoại lệ duy nhất mà một chế độ cộng sản có vẻ đã chuyển hóa được về dân chủ một cách yên bình. Ngoại lệ này bây giờ đã tan biến vì hận thù đã sục sôi sau cuộc đàn áp dã man này. Sự thực vừa được tái khẳng định tại Tanzania là các chính quyền cộng sản phải được thay thế chứ không thể cải tiến, chúng giống như một tôn giáo lấy chủ nghĩa Mác – Lênin làm kinh thánh, khi kinh thánh đã bị vất bỏ thì tôn giáo phải bốc hơi. Cũng không có ngoại lệ.
Xin kết thúc bài này bằng một câu hỏi khác. Tại sao bà Samia Suluhu Hassan, một thạc sĩ kinh tế từng được coi là khá ôn hòa, lại gian lận trắng trợn và đàn áp dã man như vậy? Câu trả lời của tôi, mà anh tài xế hướng dẫn viên chỉ gật đầu đồng ý chứ không dám bàn luận, là các đảng viên cộng sản thân cận với bà Hassan, trước hết là công an và quân đội, tin rằng nếu mất chính quyền họ sẽ lâm nguy vì đã phạm quá nhiều tội ác.
Như vậy, nếu Tanzania có được một đảng dân chủ mạnh dứt khoát chủ trương xóa bỏ hận thù và hòa giải dân tộc ngay từ đầu thì tình hình Tanzania có thể đã rất khác.
Nguyễn Gia Kiểng
(15/02/2026)
(1) Về huyền thoại Hồ Chí Minh
https://thongluan-rdp.online/quan-diem/ve-huyen-thoai-ho-chi-minh-nguyen-gia-kieng/
