Giang Công Thế: Nóng: “Làm thế nào để có những Steve Jobs Việt Nam”
Đề Văn tốt nghiệp THPT năm nay có câu hỏi “Làm thế nào để có những Steve Jobs Việt Nam” đang sôi nổi trên mạng. Phải thừa nhận đây là một sáng tạo rất đáng trân trọng của ban ra đề, rất thời sự, nhất là đất nước đang vươn mình.
Thực ra câu hỏi này nên gửi đến Tổng Bí thư Tô Lâm mới đúng địa chỉ vì ông nắm vận mệnh đất nước. Ông muốn có những Steve Jobs thì sẽ có, ông không muốn thì sẽ không có. Bạn trẻ 17 tuổi không thể trả lời câu hỏi ở tầm chiến lược hàng thế kỷ này, dù bạn có thể mơ.
Hiểu một cách ngắn gọn, “Steve Jobs của Việt Nam” là một người có khả năng tạo ra sản phẩm đột phá, xây dựng doanh nghiệp công nghệ tầm cỡ thế giới và có ảnh hưởng lớn đến xã hội.
Nước Mỹ không có công thức tạo ra Steve Jobs, Bill Gates hay Elon Musk, nên tự nhiên họ xuất hiện. Tuy nhiên, nước Mỹ tạo ra môi trường phù hợp cho nhân tài phát triển.
Có một số yếu tố quan trọng như sau để Tổng Bí thư Tô Lâm xem xét
1. Giáo dục khuyến khích sáng tạo, không chỉ học để thi mà còn học cách đặt câu hỏi, tranh luận và giải quyết vấn đề. Cần khuyến khích học sinh tự làm dự án, nghiên cứu và khởi nghiệp;
2. Chấp nhận rủi ro và thất bại. Thiên tài Steve Jobs từng thất bại nhiều lần. Ông xem thất bại là kinh nghiệm chứ không phải dấu chấm hết. Xã hội và doanh nghiệp cần nhìn nhận điều đó;
3. Hệ sinh thái khởi nghiệp mạnh, có vốn đầu tư mạo hiểm, cố vấn, vườn ươm doanh nghiệp. Thêm vào đó thủ tục thành lập và phát triển doanh nghiệp thuận lợi;
4. Thị trường đủ lớn và kết nối toàn cầu, các công ty cần có cơ hội tiếp cận khách hàng quốc tế. Với nước mình cần khuyến khích sử dụng tiếng Anh và hợp tác quốc tế. Muốn thế lãnh đạo nên làm gương, giỏi ngoại ngữ như ông Hồ Chí Minh;
5. Thu hút và trọng dụng nhân tài, tạo điều kiện để người giỏi trong và ngoài nước đóng góp. Đánh giá dựa trên năng lực và kết quả hơn là bằng cấp hay thâm niên, hãy bỏ qua chủ nghĩa lý lịch;
6. Đầu tư cho khoa học và công nghệ, các đột phá lớn thường dựa trên nền tảng nghiên cứu lâu dài. Cần có các trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp công nghệ mạnh.
Điều đáng chú ý là Steve Jobs không xuất hiện một mình. Ông là sản phẩm của cả một hệ sinh thái gồm Thung lũng Silicon, các trường đại học hàng đầu, nguồn vốn đầu tư, văn hóa đổi mới và một thị trường khổng lồ.
Vì vậy, thay vì tìm cách tạo ra “một Steve Jobs”, mục tiêu hiệu quả là xây dựng môi trường có thể tạo ra hàng trăm nhà sáng lập và nhà đổi mới xuất sắc, từ đó tự nhiên sẽ xuất hiện những cá nhân có tầm ảnh hưởng đặc biệt.
Chỉ tầm cỡ Tổng Bí thư, Chủ tịch nước mới có thể làm được những điều trên.
Chuyện thêm về Steve Jobs – Gara và sọt rác thay đổi thế giới
Jobs trong tiếng Anh nghĩa là công việc. Có lẽ do số phận đã gắn chặt Steve với lao tâm khổ tứ cho đến cuối đời, đúng như cái họ Jobs của ông.
Có chuyện vui về Steve Jobs và Bill Gates. Hai thiên tài đến Harvard nói chuyện về học hành của sinh viên.
Lẽ ra được nghe những lời khuyên về chăm chỉ học hành, nghiên cứu say mê và sáng tạo thì hai ông bảo “Nếu các anh muốn làm ông chủ tầm tỷ phú thế giới thì hãy bỏ học. Bằng cấp chỉ giúp các anh làm những người làm thuê, không hơn không kém”.
Quả thật, tuổi thanh niên ngông cuồng, Steve Jobs đã bỏ dở trường đại học, và thành lập một công ty máy tính Apple, khởi nghiệp trong một cái gara xe hơi cùng vời Steve Wozniak.
Từ bàn tay trắng, từng đi hái táo thuê, mầy mò thiết kế máy tính trong gara cũ rích, tài sản của Steve Jobs ước khoảng 8.3 tỷ đô la vào năm 2010.
Bill Gates, cha đẻ của Microsoft Windows, cũng bỏ Harvard và khởi nghiệp từ cái túi rỗng mà làm nên tài sản gần hàng trăm tỷ đô la.
Với Steve Jobs, giấc mơ không thể thiếu. Chả thế mà năm 1983, khi mời John Sculley đang làm Chủ tịch tập đoàn Pepsi Cola, Steve Jobs đã “mơ ước” hộ Sculley “Anh muốn suốt cuộc đời đi bán nước ngọt hay mơ ước thay đổi thế giới?”.
Steve Jobs và Bill Gates trở thành thiên tài IT nổi tiếng không phải do bằng cấp mà do giấc mơ vượt lên tầm thời đại vì muốn thay đổi hành tinh. Những đóng góp của họ trong công nghệ tin học sẽ còn được viết tới thế kỷ 22 vẫn chưa hết.
Giấc mơ thành hiện thực vì họ được sống và làm việc trong môi trường mà cơ hội đi xa của mọi người đều ngang nhau.
Có chuyên vui kể rằng, hai ông này từng kiện nhau về cái sọt rác. Trên Windows có biểu tượng Recycle Bin. Bên Mac tố cáo Windows đã ăn cắp ý tưởng này vì trong Mac có Trash. Muốn xóa file, chỉ cần kéo và thả, tựa như ta thả rác vào sọt. Khi xóa nhầm có thể bới sọt rác lấy lại.
Trash của Mac có trước và Windows dường như đã bắt chước dù biểu tượng có khác nhau. Ý tưởng đơn giản, nhưng không phải ai cũng nghĩ ra cách xóa tệp dữ liệu như Mac đã làm.
Steve nhìn sọt rác và muốn cho người dùng thấy công nghệ phức tạp đến đâu nhưng khi đến tay họ lại thật đơn giản.
Apple, Mac, iPhone, iTouch, iPad đều dựa trên nguyên lý đơn giản tiện dụng cho người tiêu dùng dù hàng nghìn chức năng được nhúng vô cùng phức tạp bên trong.
Đầu ngón tay di trên màn hình tinh thể lỏng, chức năng hiện ra, biến đi, đưa bạn vào một thế giới ảo và kết nối hàng tỷ người trên hành tinh.
Steve Jobs phát biểu ở Đại học Stanford khi biết bệnh ung thư tụy sắp cướp đi cuộc đời “Thời gian của bạn có hạn, vì vậy đừng lãng phí nó bằng cách sống cuộc đời của người khác. Đừng mắc kẹt trong những giáo điều – đó là sống với kết quả suy nghĩ của người khác. Đừng để tiếng ồn từ ý kiến của người khác lấn át tiếng nói bên trong của chính bạn. Và quan trọng nhất, hãy có can đảm để đi theo trái tim và trực giác của mình.”
PS. By Cua Times – Bao giờ không còn thi Văn và những câu hỏi mang tầm chiến lược như trên thì có cơ hội xuất hiện Steve Jobs và JOBS.
***
Nguyễn Văn Tuấn: Có 3 cái sai (về phương pháp) trong cách ra đề thi “Steve Jobs Việt Nam”.
● Sai thứ nhứt là nguyên tắc trong sáng (clarity).
Câu hỏi tốt phải giúp học sinh hiểu rõ mình đang được hỏi gì. Khi đề thi dùng cụm từ như “cộng hưởng trí tuệ” mà không định nghĩa, học sinh rơi vào tình huống không biết khái niệm đó nghĩa là gì, không có cơ sở để lập luận.
Thú thiệt, tôi cũng không hiểu “cộng hưởng trí tuệ” là cái gì.
Thành ra, câu hỏi nghe có vẻ sâu sắc nhưng thật ra rỗng về nội dung. Dở ơi là dở!
● Sai thứ hai là nguyên tắc vừa sức.
Câu hỏi phải nằm trong vùng phát triển gần của học sinh, thách thức nhưng có thể giải quyết được với kiến thức đã có.
Hỏi học sinh 17-18 tuổi “Làm thế nào để có Steve Jobs Việt Nam?” vi phạm nguyên tắc này vì đây là câu hỏi kinh tế học, xã hội học, chánh sách công cấp độ tiến sĩ. Ngay cả chuyên gia hàng đầu thế giới cũng chưa có đáp án thống nhứt. Vậy thì học sinh chỉ trả lời bằng cảm tính và …khẩu hiệu
● Sai thứ ba là nguyên tắc trung lập (Neutral Premise).
Câu hỏi “Steve Jobs Việt Nam” ẩn chứa nhiều tiền đề chưa được kiểm chứng:
(a) Việt Nam đang thiếu nhân tài công nghệ đột phá: chưa chứng minh.
(b) Mô hình Steve Jobs là chuẩn mực cần hướng tới?: có thể tranh luận.
(c) Cá nhân thiên tài là động lực của đổi mới công nghệ: nhiều nghiên cứu phản bác điều này.
Do vậy, câu hỏi mang tiền đề sai sẽ dẫn đến lập luận sai dù học sinh có cố gắng đến đâu.
● Hậu quả
Hậu quả là câu hỏi mở mang màu sắc chánh trị – xã hội không có tiêu chí thực sự để được điểm cao. Khi đáp án “đúng” thực ra là đáp án “an toàn về chánh trị”, câu hỏi đã từ bỏ bản chất khoa học của nó.
Hãy tưởng tượng hai học sinh:
Học sinh A viết một đoạn văn mượt mà, dùng ngôn ngữ hoa mĩ, ca ngợi tinh thần dân tộc, kêu gọi tuổi trẻ cống hiến theo định hướng của Đảng và Nhà nước. Lập luận không có gì mới, không có dẫn chứng thực tế, nhưng văn phong trôi chảy và “đúng tư tưởng”.
Học sinh B lập luận rằng không thể có “Steve Jobs Việt Nam” nếu hệ thống giáo dục vẫn trừng phạt sự khác biệt, nếu thất bại vẫn bị coi là xấu hổ, và nếu sáng tạo vẫn phải nằm trong khuôn khổ định sẵn. Lập luận có logic, có bằng chứng thực tế, nhưng “nhạy cảm”.
Ai sẽ được điểm cao?
Câu trả lời ai cũng biết, và chính câu trả lời đó đã phủ nhận toàn bộ mục đích của câu hỏi.
Đây là biểu hiện của một mâu thuẫn hệ thống. Hệ thống nói muốn sáng tạo, nhưng thưởng cho sự phục tùng. Hệ thống hỏi về đổi mới, nhưng trừng phạt tư duy phản biện. Hệ thống đặt câu hỏi mở, nhưng thực ra chỉ chấp nhận một loại đáp án.
● Gợi ý viết lại câu hỏi
Vậy câu hỏi nên soạn ra sao? Xin giới thiệu cuốn sách “Cẩm nang nghiên cứu khoa học” của tôi. Trong đó, có một chương về nguyên tắc soạn câu hỏi khoa học.
Dựa vào sách, xin có gợi ý câu hỏi như sau:
Câu 1 bản gốc:
“Cần sử dụng AI như thế nào để tạo nên sự cộng hưởng trí tuệ?”
Sửa lại:
“Hãy nêu một lợi ích và một rủi ro cụ thể khi học sinh sử dụng thông minh nhân tạo (AI) trong học tập. Từ đó, theo em, cần có điều kiện gì để AI hỗ trợ học tập hiệu quả?”
Hoặc:
“Một số người cho rằng thông minh nhân tạo (AI) giúp con người thông minh hơn. Một số khác cho rằng AI khiến con người lười suy nghĩ hơn. Em đồng ý với quan điểm nào? Hãy lập luận bằng ít nhất hai dẫn chứng cụ thể.”
Câu 2 bản gốc:
“Làm thế nào để có những Steve Jobs Việt Nam?”
Viết lại:
“Theo em, môi trường học tập ở trường phổ thông cần thay đổi điều gì để khuyến khích học sinh sáng tạo nhiều hơn? Hãy viết đoạn văn khoảng 200 chữ, nêu ít nhất hai đề xuất cụ thể và giải thích lí do.”
Hoặc:
“Steve Jobs từng nói: ‘Sáng tạo là kết nối những thứ tưởng như không liên quan.’ Em hiểu câu nói này như thế nào? Hãy lấy một ví dụ từ thực tế hoặc từ lãnh vực em quan tâm để minh họa.”
Nhưng dĩ nhiên chỉ bàn cho vui thôi, chớ có “đỉnh cao trí tuệ” lo hết rồi.
***
Bùi Văn Phú: Muốn Việt Nam có những Steve Jobs thì trước hết học sinh phải được tự do nói lên những suy nghĩ, ước mơ của mình*…
TÔI Ở MỸ, SỐNG GẦN THÀNH PHỐ PALO ALTO là nơi có nhà của Steve Jobs, người sáng lập ra Apple, mà tôi đã đi ngang qua nhiều lần, đã đến đó đặt một cành hoa và tờ báo Việt Tribune có bài viết của tôi để tưởng nhớ khi ông qua đời. Ông chết vì ung thư ở tuổi còn tương đối trẻ (1955-2011).
Ông có để lại một lời nhắn nhủ cho mọi người rằng sức khoẻ là quan trọng nhất, không có gì có thể thay thế cho sức khoẻ. Một người có thể bỏ tiền ra để có nhà ở, xe hơi sang trọng, có kẻ hầu người hạ, nhưng khi bị bệnh thì không ai có thể bệnh thay cho mình.
Mấy hôm nay trên mạng ở Việt Nam có nhắc nhiều đến tên ông vì học sinh lớp 12 mới qua kỳ thi tốt nghiệp, với đề thi môn Ngữ văn đặt ra câu hỏi: “Làm thế nào để có những ‘Steve Jobs Việt Nam’?”
Tôi hiểu ý của Bộ Giáo dục và Đào tạo muốn gợi ý cho các em học sinh sắp bước vào ngưỡng cửa đại học, hay vào đời, nghĩ đến việc làm sao cho đất nước có những nhân tài, những nhà sáng chế, khởi nghiệp với những thương hiệu như Apple, Facebook, Tesla, Amazon.
Không biết sẽ có em nào viết:
“Muốn Việt Nam có những Steve Jobs thì chúng em phải được nói lên những suy nghĩ, ước mơ của mình mà không sợ bị thày cô ngăn cản, hiệu trưởng phạt hay công an khu vực hỏi thăm, làm khó dễ cho cha mẹ hay có thể bị bắt giam.
“Chúng em được tự do tìm kiếm thông tin mà không phải vượt tường lửa.
“Cha mẹ của chúng em nếu muốn ứng cử thì không phải qua Mặt trận Tổ quốc thanh lọc vì có tự do ứng cử và bầu cử thì người dân sẽ chọn được người tài giỏi để lãnh đạo đất nước.
Khi chúng em và gia đình được như thế thì tương lai đất nước sẽ có nhiều người Việt như Steve Jobs.”
Tôi chờ thầy cô đi chấm thi môn này cho ý kiến về các ý tưởng mà học sinh đã diễn đạt trong bài thi.
*Tựa do TCTKM đặt theo ý trong bài.
**Đề Văn thi tốt nghiệp THPT 2026, báo VnExpress
Nguồn: thekymoi.media
