Nhân ngày của các nhà báo, xin chia sẻ bài tôi viết cho tạp chí Một Thế Giới.
■ QUAN SÁT NHƯ MỘT CON RUỒI
Năm 15 tuổi, tôi có bài viết đầu tiên, đăng trên báo Nhân Dân. Trong những trang viết đầu đời ấy, tôi kể về việc cụ thân sinh mình đã từng kiếm sống nuôi tôi như thế nào.
Hồi ấy, ông thường chờ đến khi trời nhá nhem tối, không rõ mặt người. Ông sẽ chạy sang cửa hàng mậu dịch, nhặt những bó rau họ vứt đi cuối ngày. Về tới nhà, ông sẽ ngồi cả tiếng liền để lựa ra những cọng còn xanh.
Vừa ngắt đi những phần rau thối nát, ông vừa nói chuyện với tôi. Vị Đại tá về hưu nói say mê, hùng hồn như đang đứng trước những chiến sĩ năm xưa. Ông bỏ cả cọng rau xuống, chặt tay lia lịa vào không khí.
Ông nói về những thứ mà một đứa trẻ cấp 2 chỉ lờ mờ hiểu. Đó là lý tưởng cộng sản ấm no, là chủ nghĩa xã hội làm theo năng lực hưởng theo nhu cầu, là người cách mạng như Pavel Korchagin: “Phải sống sao để không sống hoài, sống phí”. Ông bảo tinh thần của “Thép đã tôi thế đấy” sẽ giúp tôi kiên cường, bởi tôi sẽ phải đối mặt với những cuộc chiến rất khác.
Đoạn hồi tưởng ấy báo Nhân Dân đăng không sửa một chữ. Nhuận bút là 50.000 đồng, mua được 50 tô phở. Tôi nhận ra mình có thể kiếm tiền chỉ bằng cách đóng vai một con ruồi trên tường và quan sát những phận người xung quanh. Sự nghiệp làm báo của tôi bắt đầu từ đó.
—
■ BÁO CHÍ THÂM NHẬP
Trong suốt cuộc đời viết lách của mình, tôi đã luôn trung thành với một thể loại duy nhất, đó là “báo chí thâm nhập”.
Tôi đã viết về cha mình sau nhiều năm tháng lặng lẽ quan sát ông. Với các nhân vật khác cũng vậy, thay vì chỉ phỏng vấn rồi đi, tôi chọn trở thành một “con ruồi”, nhúng mình trong không gian sống của họ.
Tôi chuyển vào sống ở ký túc xá vì muốn viết về cuộc sống sinh viên. Tôi ở lại bản làng cả tháng vì muốn chứng kiến một cô gái dân tộc ít người đi đẻ. Sau này, tôi chọn bỏ việc 1 năm, sống ở Trung Đông để viết về mùa xuân Ả Rập. Năm ngoái, tôi dành 4 tháng điền dã ở Ukraine và Nga cho loạt bài về cuộc chiến tại đây.
Trong khi tôi ghen tị với ngân sách thoải mái mà các phóng viên quốc tế được cung cấp, rất nhiều người lại sẵn sàng đánh đổi để có quỹ thời gian khổng lồ mà những người viết tự do như tôi làm chủ. Một đồng nghiệp đã tặng tôi cuốn Newjack của Ted Conover – người từng làm việc như một quản giáo nhà tù 1 năm để viết về những góc tối của bạo lực. Một bậc thầy khác của báo chí thâm nhập là Katherine Boo. Bà sống 3 năm ở khu ổ chuột Mumbai để viết nên tuyệt phẩm báo chí điều tra nổi tiếng Behind the Beautiful Forevers.
Thật kỳ lạ khi báo chí “thâm nhập” (immersion journalism), báo chí “dân tộc học” (ethnographic journalism), hay báo chí “chậm” (slow journalism) vẫn là một điểm nhấn trong bức tranh báo chí hiện đại. Mạng xã hội cuốn người đọc vào những nội dung chỉ mất vài chục giây để tiêu thụ. Trí thông minh nhân tạo sản xuất hàng trăm bài báo chỉ trong vài phút. Vậy điều gì khiến có những tòa báo sẵn sàng đăng những loạt bài cả chục kỳ, mỗi kỳ 5-6000 chữ mà tôi viết?
—
■ TRẬN CUỒNG PHONG CỦA AI
Có lẽ chưa bao giờ báo chí phải đối đầu với cuộc khủng hoảng hiện sinh khủng khiếp đến thế.
Trước đây, người đọc sẽ lên Google, nhấp vào một trang thông tin, và các tờ báo kiếm tiền quảng cáo từ cú click chuột đó. Nhưng giờ đây, hệ thống AI sẽ trả lời thẳng câu hỏi ngay trên màn hình tìm kiếm. Theo nghiên cứu của Reuters, lượng truy cập sẽ giảm sâu 40% trong vài năm tới.
Cùng với AI, bất cứ người nào cũng có thể viết hay hơn cả một phóng viên. Văn phong mà một cây bút phải mất cả đời mới xây dựng được có thể bị AI bắt chước chỉ bằng một câu lệnh.
Và quan trọng nhất, AI đang làm ranh giới thực hư bị xóa nhòa. Cái gì trên mạng giờ đây cũng có thể là giả tạo.
Ví dụ điển hình là cuộc bầu cử tổng thống Ireland năm 2025. Chỉ vài ngày trước khi bỏ phiếu, một đoạn video giả mạo bị phát tán quay cảnh ứng cử viên sáng giá nhất tuyên bố rút lui vì bê bối, kèm theo cảnh các đài truyền hình “đưa tin” về sự kiện đó. Tốc độ lan truyền của tin giả nhanh hơn sự thật. Báo chí chạy theo sửa sai trong vô vọng trong khi đoạn video mặc sức thao túng tâm lý cử tri vào những giờ phút quan trọng nhất.
Chưa hết, khi AI có thể làm giả mọi thứ, những kẻ phạm lỗi chỉ cần nhún vai tuyên bố: “Fake news. Đó là AI ghép mặt tôi vào!”. Công việc của nhà báo không chỉ còn tìm ra bằng chứng mà phải chứng minh bằng chứng đó là thật. Chính vì vậy, khi thấy tôi chạy loạt bài về Ukraine, một số độc giả cho rằng tôi dùng AI vì không có tấm ảnh nào tôi chụp có khuôn mặt của chính mình.
Theo Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), sự thao túng thông tin bằng AI là một trong những mối đe dọa lớn nhất trong thế giới hiện nay.
Vậy điều gì khiến những người viết dài, viết sâu, viết mất thời gian như tôi và các đồng nghiệp vẫn tồn tại được?
Đó chính là nguyên lý “cái gì càng hiếm thì càng quý”. Sự hiếm quý ở đây chính là (1) sự thật và (2) tính người.
—
■ BÁO CHÍ CỦA SỰ XÁC TÍN
Khi người đọc bị khủng hoảng niềm tin trầm trọng, để khẳng định vị trí của mình, báo chí uy tín không bán tin tức nữa. Họ bán sự an tâm cho độc giả. Khi muốn xác minh đâu là tin giả, đâu là tin thật, người đọc sẽ tìm đến một tờ báo uy tín để xác nhận. Những bài viết dù dài và sâu, nhưng vì yếu tố sự thật nên chúng trở thành một phần của kho lưu trữ khổng lồ để huấn luyện lại chính mô hình AI. Bài viết trên những tờ báo lớn và uy tín chính là trường học của AI.
Với một người làm báo chân chính, mỗi bài báo, do vậy, phải là một pháo đài của SỰ THẬT và khách quan. Câu nói của nhà báo nổi tiếng Christiane Amanpour trở nên quan trọng hơn bao giờ hết: “Trung thực, chứ không trung lập” (truthful, not neutral). Trung thực rất khác với “trung lập”, vi nhiều khi “trung lập” tức là bao che cho sự giả dối và cái ác.
Công nghệ cũng phải phục vụ tiêu chí xác tín. Khá nhiều phóng viên đang dùng máy ảnh thế hệ mới để mỗi lần bấm máy, tấm ảnh đó sẽ có một con tem mã hóa sử dụng công nghệ C2PA. Nếu biên tập viên thực hiện hậu kỳ (cắt cúp, chỉnh sáng), phần mềm sẽ tự động ghi lại. Người đọc có thể thấy bức ảnh chụp lúc mấy giờ, tọa độ ở đâu, dùng máy ảnh gì, và đã bị chỉnh sửa những phần nào. Niềm tin của độc giả được thiết lập dựa trên toán học, không phải cảm tính.
Một số đồng nghiệp viết tự do dùng tính năng “Content Credentials” trong phần mềm chỉnh sửa ảnh Adobe Photoshop. Khi xuất file, thông tin về bức ảnh đó sẽ minh bạch hơn. Những người giỏi công nghệ thì dùng C2PA Tool (một mã nguồn mở) để tự gắn dữ liệu xác thực vào các tệp tin. Ngoài ra, những phần mềm như Truepic cho điện thoại di động cũng cho phép minh bạch tọa độ và thời gian tại thời điểm chụp.
—
■ BÁO CHÍ CỦA TRẢI NGHIỆM NGƯỜI
Bản chất của AI là sản xuất dựa trên thông tin có sẵn. Vì thế, người làm báo phải kiến tạo dữ liệu mới mang tính độc bản và trung thực. Báo chí chất lượng cao khẳng định vị trí bằng các điều tra sâu, thâm nhập thực tế, phỏng vấn độc quyền, nghiên cứu kiểu dân tộc học. Đó chính là lý do nhiều tờ báo vẫn thu được tiền thuê bao và xuất bản những bài long-form cả chục nghìn chữ.
Khi ranh giới giữa “người” và “máy” đang dần bị xóa nhòa, ngày càng nhiều độc giả trở nên vô cảm trước những bài viết kiểu AI với quá nhiều lần xuống dòng, bão hòa hình ảnh ẩn dụ, lặp đi lặp lại một ý với câu cú khác nhau. Họ có thể đi tìm những yếu tố con người hơn để biết mình chưa bị biến thành máy móc.
AI có thể dự đoán xu hướng của một đám đông, nhưng nó không thể ra đường, đến hiện trường, sống chung với dân. Nó không thể đi vào những khu phố mất ngủ bên sông Hồng vì nỗi lo giải tỏa để lắng nghe nỗi lòng người dân (*). Nó không thể ngồi đối diện với một phụ nữ Ukraine vừa có chồng chết trận và hỏi cô rằng, tại sao cô lại xung phong ra chiến trường. AI có thể bắt chước giọng văn của Katherine Boo, nhưng nó không thể chịu đựng được cái nóng và mùi hôi của khu ổ chuột Mumbai suốt 3 năm để viết nên sự thật.
Khi thông tin là thứ rẻ mạt và dư thừa, báo chí dường như đang thanh lọc người chơi, thu hút những bạn đọc coi báo chí là một sự dấn thân mang tính nhân học.
Đó cũng là lý do thế hệ bạn đọc trẻ không còn đọc những tờ báo có bộ mặt lạnh lùng, vô cảm của một tổ chức lớn. Họ tin tưởng những con người cụ thể. Chính vì vậy, một số tòa soạn khuyến khích phóng viên trở thành KOL, viết bài, quay video, lên podcast và đăng trên chính tài khoản mạng xã hội của họ. Tất cả nhằm tạo sự gắn kết cảm xúc trực tiếp với độc giả.
—
■ TRỢ LÝ AI
Với tôi và nhiều đồng nghiệp, AI là một trợ lý đồng hành không thể thiếu. Khi ở Ukraine, chúng tôi thường xuyên dùng dữ liệu mã nguồn mở (OSINT) như Bellingcat hay ProPublica để kiểm chứng thông tin. Những cộng đồng phi lợi nhuận này dùng AI đỉnh cao để phân tích hàng triệu hình ảnh vệ tinh, nhận diện khuôn mặt và nhận diện địa hình, phơi bày các sự kiện bị che giấu trong xung đột.
Tôi cũng dùng NotebookLM để tải lên đó hàng trăm tài liệu từ nhiều thứ tiếng khác nhau. Tôi nhớ những bạn trợ lý nghiên cứu của mình ở trường ĐH thường mất cả tháng để tổng hợp kiến thức từ hơn chục cuốn sách. Giờ đây, NotebookLM chỉ làm trong nháy mắt.
Với hàng trăm giờ phỏng vấn, AI giúp tôi gỡ băng, phân tích dữ liệu, và đặc biệt là tìm ra những điểm giao thoa về cảm xúc, những chủ đề liên tục được nhắc đến, hoặc những điểm mâu thuẫn của nhân chứng khi họ nhớ lại cùng một sự kiện. Máy tính rất giỏi trong việc tìm ra các mô thức (patterns) ẩn giấu trong hàng ngàn trang tài liệu mà người thường dễ dàng bỏ sót. Nó cũng giúp người viết xây dựng biểu đồ, bao quát các khối thông tin đồ sộ.
Tương tự, những đồng nghiệp làm báo chí điều tra dùng mã nguồn mở. Họ đọc First Python for Data Journalists của Ben Welsh và tin rằng nhà báo phải biết viết code (như Python).
Nếu chỉ đợi thông cáo báo chí, nhà báo thực ra đang đợi một “sự thật đã được xén tỉa”. Nhưng khi biết Python, nhà báo sẽ đi phỏng vấn cơ sở dữ liệu. Họ không cần đợi chính phủ giải thích tại sao kinh tế chậm phát triển. Họ tải các dữ liệu lên, dùng Python để lọc và tìm ra câu trả lời. Ai cũng có thể chạy lại đoạn code đó trên cùng bộ dữ liệu để kiểm chứng kết quả.
Một nhân chứng có thể nói: “Khu vực này bị bỏ quên”. Python đi xa hơn lời than thở của một người dân và chứng minh rằng ngân sách đầu tư vào khu vực đó trong 10 năm qua thấp hơn trung bình. Ví dụ điển hình là tại Mỹ, Python từng giúp các nhà báo quét hàng trăm trang web, phát hiện sớm các ổ dịch COVID để thay đổi chính sách y tế công cộng.
—
■ “NHỮNG CUỘC CHIẾN RẤT KHÁC”
Có lẽ con người không cần, và cũng không nên cạnh tranh với AI. Đó phải là công cụ để giải phóng thời gian, giúp chúng ta tập trung vào những việc “đậm chất con người” nhất, “nhúng mình vào thực tế” như một con ruồi khách quan nhất – những thứ mà AI không thể làm được.
Cụ thân sinh tôi nói rằng con gái ông rồi sẽ phải đối mặt với những cuộc chiến rất khác. Với ông, đó chiến trường khốc liệt. Với thế hệ của tôi và lớp lớp bạn trẻ, rất có thể, đó chính là cuộc chiến của lòng kiên nhẫn để neo giữ “SỰ THẬT” và “TÍNH NGƯỜI”.
—
(*) Bài báo này viết ra với nỗi lòng nặng trĩu. Bởi cuộc chiến ấy đang thử thách những người làm nghề một cách quá tàn khốc. Đó không chỉ là hàng trăm đồng nghiệp bất ngờ mất việc vì nhiều tòa báo có lệnh đóng cửa. Sau khi bài đã lên trang, tôi viết thêm chi tiết này vì nhận ra đó còn là sự cay đắng khi đọc những bản tin về giải tỏa cho đại dự án sông Hồng.
Nhà tôi ở ngay rìa Đầm Trấu – một khu đô thị có thể nói là đẹp và yên bình nhất nhì Hà Nội. Nhà không đẹp, nhưng đủ phòng để bốn thế hệ – tứ đại đồng đường – cùng nhau sống, phía trên lầu còn đủ chỗ để có riêng một phòng thờ cho vị thân sinh.
Mấy tháng qua, cả nhà tôi mất ăn mất ngủ. Từ già đến trẻ bạc tóc, đổ bệnh vì lo lắng. Vậy mà có những tờ báo mà tôi từng kính trọng chạy tít “100% cư dân ven sông ủng hộ giải tỏa”.
Tôi muốn tin rằng chính trí tuệ nhân tạo đã nghĩ ra những bài báo như thế chứ không phải con người. Tôi không hiểu có bao nhiêu đồng nghiệp cảm thấy đau lòng khi số lượng icon “mặt giận” và “thả tim” phản ánh chính xác nỗi lòng của người dân hơn là nội dung bài báo?
Tôi tự hỏi có bao nhiêu phóng viên đã dành chục phút phóng xe đến những khu phố khu làng này để trực tiếp lắng nghe tâm tư người dân? Bao nhiêu trong số họ muốn viết cho đúng với danh dự một người làm báo nhưng lực bất tòng tâm?
Tôi tự hỏi, điều gì quan trọng hơn: “Sự thật” hay “Tuyên truyền”?
Tôi tự hỏi nếu cụ thân sinh mình còn sống, một người cầm súng cả đời như ông sẽ nói gì với một người cầm bút?
Nguyễn Phương Mai
Nguồn: www.facebook.com
