Đằng sau những con số phát triển vĩ mô rực rỡ là sự trống rỗng về nội lực, nền kinh tế trong nước đa phần chỉ đóng vai trò gia công và chuyển tiếp (VNTB)
Sự phát triển kinh tế hiện tại của Việt Nam được mô tả như một ảo ảnh bởi đằng sau những con số phát triển vĩ mô rực rỡ là sự trống rỗng về nội lực. Sự phồn thịnh này thực chất thuộc về các xí nghiệp ngoại quốc, trong khi nền kinh tế quốc nội đa phần chỉ đóng vai trò gia công và chuyển tiếp.
1. Ảo ảnh từ những con số vĩ mô
Những con số bề nổi quả thật rất ấn tượng: năm 2022 mức tăng trưởng đạt 8.02%, tổng lượng mậu dịch vượt mức 930 tỷ Mỹ kim. Tuy nhiên, khi phân tích dữ kiện cốt lõi, bức tranh lại hoàn toàn khác:
Sự thống trị của FDI: 77.3% kim ngạch xuất cảng nằm trong tay các xí nghiệp có vốn đầu tư ngoại quốc (FDI) và khối này ghi nhận mức tăng trưởng 26.1%. Trong các năm gần đây, Trung Quốc luôn là đối tác dẫn đầu về số dự án đầu tư mới vào Việt Nam, chiếm khoảng 28.3% đến 29.3% tổng số dự án được cấp phép.
Sự suy yếu của nội lực: Trái ngược thay, ngay giữa thời kỳ “phát triển xuất cảng mạnh mẽ nhất lịch sử”, kim ngạch xuất cảng của các công ty quốc nội Việt Nam lại sụt giảm 6.1%. Điều này chứng tỏ các xí nghiệp bản địa đang đánh mất dần vị thế ngay trên sân nhà và hoàn toàn đứng ngoài lề của “bữa tiệc” kinh tế này.
2. Nghịch lý của nhãn hiệu “Made in Vietnam”
Ảo ảnh thứ nhì nằm ở nhãn hiệu “Made in Vietnam”. Bài viết vạch rõ một mô hình dòng chảy mậu dịch hết sức tỏ tường:
- Việt Nam thặng dư mậu dịch kỷ lục hơn 123 tỷ Mỹ kim với Hoa Kỳ (xuất cảng 153 tỷ Mỹ kim).
- Đồng thời, thâm thủng kỷ lục 115 tỷ Mỹ kim với Trung Quốc (nhập cảng 186 tỷ Mỹ kim linh kiện).
Giản dị mà nói, đối với hai đối tác mậu dịch trọng yếu nhất, Việt Nam thực chất chỉ thặng dư vỏn vẹn 8 tỷ Mỹ kim—chưa bằng phân nửa lượng “kiều hối” do người Việt hải ngoại gởi về hằng năm.
Thực chất, Việt Nam đang đóng vai trò là một “hành lang thương mại” (trade corridor) thành công cho những đồng chí phương Bắc: linh kiện Trung Quốc chảy qua biên giới phía Bắc, được lắp ráp tại các khu công nghiệp ở Việt Nam, sau đó xuất khẩu sang Mỹ dưới nhãn “Made in Vietnam”. Việc làm một trạm trung chuyển không đồng nghĩa với việc Việt Nam đang trở thành một nền công nghiệp thực thụ.
Vì giá trị gia tăng thực sự (value-added) trong chuỗi cung ứng là rất thấp—chủ yếu ăn chiết khấu từ chi phí nhân công rẻ và phí lắp ráp thô—nền kinh tế này cực kỳ dễ tổn thương trước các chính sách bảo hộ. Việc Mỹ áp đặt thuế quan đối với hàng hóa bị coi là chuyển tiếp từ nước thứ ba (ngầm hiểu là Trung Quốc) là minh chứng cho thấy Washington đã nhìn thấu sự việc. Thặng dư thương mại càng phình to, cáo buộc lẩn tránh xuất xứ sẽ càng lớn.
3. Bẫy thu nhập trung bình và những “tử huyệt”
Bẫy thu nhập trung bình xảy ra khi một quốc gia vắt kiệt lợi thế nhân công giá rẻ trước khi kịp xây dựng được năng lực đổi mới sáng tạo, công nghệ, và các doanh nghiệp nội địa đủ mạnh để cạnh tranh. Mục tiêu tăng trưởng 10% mỗi năm của nhà cầm quyền bị đánh giá là quá lạc quan nếu chỉ dựa vào việc mở thêm các dây chuyền lắp ráp.
Hai yếu tố quan trọng nhất để biến ảo ảnh thành thực lực đều đang báo động đỏ:
- Nhân lực: Chưa tới 30% lực lượng lao động có chứng chỉ đào tạo bài bản.
- Kỹ thuật nòng cốt: Các mặt hàng xuất khẩu giá trị nhất (điện tử, máy tính) phụ thuộc hoàn toàn vào công nghệ và bộ máy quản lý của nước ngoài. Khu vực kinh tế tư nhân trong nước vẫn bị thống trị bởi các doanh nghiệp nhỏ, chật vật và bất lực trong việc chen chân vào chuỗi cung ứng toàn cầu đang hoạt động ngay trên sân nhà của họ.
Tác giả so sánh Việt Nam hiện tại đang đứng trước ngã ba đường tương tự như Đại Hàn, Malaysia và Thái Lan trước đây. Đại Hàn đã biến phép màu thành sự thật bằng cách tạo ra Samsung và Hyundai. Nếu Việt Nam chỉ giỏi “làm hàng cho người khác” mà không thể tự thiết kế, chế tạo và xây dựng thương hiệu quốc gia, sự bùng nổ này mãi mãi chỉ là một ảo ảnh và sẽ sớm đi vào vết xe đổ.
4. Hệ lụy từ các sắc thuế trừng phạt của Hoa Kỳ
Nếu Hoa Kỳ quyết định áp đặt mức thuế quan 12.5% nhắm thẳng vào các vi phạm lao động cưỡng bách, tích lũy với thuế quan dành cho vi phạm sở hữu trí tuệ, đây sẽ không còn là một sắc thuế thương mại thông thường. Đối với một nền kinh tế mang tính chất “hành lang gia công”, biện pháp chế tài này sẽ đánh thẳng vào các tử huyệt:
- Xóa sổ biên lợi nhuận: Mức thuế 12.5% hay cao hơn dư sức xóa sổ toàn bộ lợi tức của các công ty trung chuyển. Khi hàng hóa bị tính thêm phụ thu tại cửa khẩu Hoa Kỳ, lợi thế cạnh tranh về giá thành so với Ấn Độ, Indonesia hay Mexico sẽ lập tức tan biến.
- Đòn “đả thảo kinh xà”: Sắc thuế này tuy đánh vào hàng xuất cảng từ Việt Nam nhưng thực chất là nhắm vào nguồn linh kiện nhập từ Trung Quốc. Hoa Kỳ vốn kiểm soát rất ngặt nghèo nguyên liệu có nguồn gốc từ các vùng nhạy cảm tại Trung Quốc (như bông sợi, polysilicon, linh kiện điện tử).
- Gánh nặng minh bạch: Điều đáng sợ nhất không chỉ là con số 12.5%, mà là quy trình chứng minh sự trong sạch. Các doanh nghiệp phải trình bày được tờ khai minh bạch toàn bộ chuỗi cung ứng, chứng minh từ khâu khai thác nguyên liệu thô đến thành phẩm không có bóng dáng của lao động cưỡng bức hay ăn cắp bản quyền.
Làn sóng các đại công ty rời bỏ công xưởng Trung Quốc đến Việt Nam vốn là để né thương chiến. Nếu Việt Nam bị liệt vào danh sách trừng phạt vì các vi phạm liên đới, dòng vốn FDI sẽ lập tức chuyển hướng sang các quốc gia có hệ thống pháp lý minh bạch và bảo hộ sở hữu trí tuệ nghiêm túc hơn.
Lời kết
Sắc thuế giả định 12.5% chính là cơn gió độc thổi bay làn sương mù của “ảo ảnh phồn hoa”. Nó buộc giới hoạch định chính sách quốc nội phải thức tỉnh: Nền kinh tế quốc gia không thể mãi dựa vào tư duy “lắp ráp hộ” và “né thuế giùm”.
Muốn tồn tại trong kỷ nguyên mậu dịch mới, quốc gia phải tự chủ về công nghệ, nghiêm túc thượng tôn luật pháp quốc tế và kiến tạo một nội lực chân chính. Chính cái nội lực đó mới giúp thương mại Việt Nam phát triển, đem lại sự thịnh vượng thực sự cho người dân chứ không phải cho các doanh nghiệp Trung Quốc, và quan trọng hơn hết là sự tự chủ kinh tế khỏi sự lệ thuộc vào phương Bắc.
___________________
Nguồn tham khảo:
South China Morning Post – Vietnam’s economic miracle has a made-elsewhere problem
Nguồn: vietnamthoibao.org
