Thâm Quyến Không Phải Yalta Dù Đó Vẫn Là Một Mốc Lịch Sử (Đinh Hoàng Thắng)

Ba cường quốc ngồi cùng bàn, cùng nói về hòa bình và ổn định. Nhưng bản tuyên bố chung bốn điểm ngắn ngủi lại cho thấy điều họ có thể đồng thuận dễ nhất là bảo vệ những lợi ích và đặc quyền của chính các cường quốc. 

Đinh Hoàng Thắng

Cuộc gặp của Donald Trump, Tập Cận Bình và Vladimir Putin tại Thâm Quyến ngày 19/11/2026 là thượng đỉnh ba bên đầu tiên giữa nguyên thủ Mỹ, Trung Quốc và Nga.[6] Ba nước sở hữu những kho vũ khí hạt nhân lớn nhất, cạnh tranh gay gắt về quyền lực, công nghệ và ảnh hưởng, nhưng rồi vẫn cùng ngồi dưới mái nhà do Bắc Kinh chủ trì.[1] 

Reuters đặt câu hỏi “A new ‘Yalta’?” trong một bài phân tích trước summit, đồng thời ghi nhận nỗi lo rằng các cường quốc có thể tự thỏa thuận về phạm vi ảnh hưởng mà không có tiếng nói của những nước nhỏ.[1] So sánh ấy có thể gợi cảm, nhưng cũng có thể dẫn tới kết luận sai. Yalta năm 1945 bàn trực tiếp về cấu trúc hậu chiến và phạm vi ảnh hưởng; Thâm Quyến chưa đưa ra bản đồ phân chia hay trật tự mới. Sau hơn một giờ, ba bên công bố “Tuyên bố hướng tới hòa bình” gồm bốn điểm: (i) cải tổ Liên Hợp Quốc, (ii) tăng nguồn cung sản phẩm dầu mỏ, (iii) bảo vệ miễn trừ của quan chức nhà nước trước các thiết chế tài phán quốc tế, và (iv) đối thoại để giảm rủi ro hạt nhân, ngăn phổ biến vũ khí. Không điểm nào có thời hạn, mục tiêu định lượng hay cơ chế kiểm chứng.[3] 

Đây là bước ngoặt về hình thức, nhưng mới chỉ là đồng thuận tối thiểu về nội dung. Ba đối thủ chọn đối thoại trực tiếp, song chưa chọn được phương thức giải quyết những mâu thuẫn khiến họ phải ngồi vào bàn. 

Bốn điểm đồng thuận và khoảng trống phía sau 

Thứ nhất, lời kêu gọi cải tổ Liên Hợp Quốc có sức nặng biểu tượng, nhưng chưa nói rõ cải tổ điều gì. Cả ba nước đều là ủy viên thường trực Hội đồng Bảo an và có quyền phủ quyết. Họ kêu gọi thay đổi một hệ thống mà chính họ đang nắm đặc quyền, nhưng lại không đề cập liệu quyền lực ấy có thay đổi hay không.[3] 

Thứ hai, cam kết tăng nguồn cung sản phẩm dầu mỏ có ý nghĩa thực dụng khi xung đột Trung Đông đe dọa tuyến vận tải qua eo biển Hormuz. Nhưng văn kiện không nêu sản lượng, thị trường đích hay thời hạn; đây chưa phải kế hoạch phối hợp có thể đo lường.[3][6] 

Điểm thứ ba là nội dung nhạy cảm nhất về luật pháp quốc tế. Ba nhà lãnh đạo nhấn mạnh nguyên tắc quốc gia chấp thuận và quyền miễn trừ của quan chức nhà nước, đồng thời nói Tòa án Hình sự Quốc tế và các cơ quan tương tự không được lạm dụng thẩm quyền. Điều khoản này xuất hiện trong lúc Tòa án Hình sự Quốc tế đã phát lệnh bắt ông Putin liên quan đến các cáo buộc tội ác chiến tranh ở Ukraine; Moscow bác bỏ cáo buộc. Tuyên bố không nêu tên ông Putin hay vụ việc cụ thể nào, nhưng tác động chính trị của nó khó tách khỏi bối cảnh ấy. Nó đặt câu hỏi căn bản: làm sao bảo vệ chủ quyền quốc gia mà không biến chủ quyền thành tấm khiên tuyệt đối cho người nắm quyền? The Guardian nhận định rằng sự nhấn mạnh vào miễn trừ có thể được hiểu như một thách thức đối với cơ sở pháp lý của lệnh bắt của Tòa án.[5] 

Điểm thứ tư, tuyên bố nhắc lại nguyên tắc chiến tranh hạt nhân không thể thắng, nhưng chỉ hứa đối thoại: không có mục tiêu cắt giảm, lịch đàm phán hay cơ chế xác minh. New START Mỹ–Nga đã hết hiệu lực; Trung Quốc không muốn bước vào khuôn khổ giới hạn kho vũ khí khi quy mô còn nhỏ hơn nhiều. Reuters gọi đây là đồng thuận biểu tượng, chưa phải tiến trình giải trừ.[4] 

Đáng chú ý hơn cả có thể là những gì không xuất hiện trong văn kiện. Tuyên bố chung không nhắc đến chiến tranh Ukraine hay cuộc chiến Iran, dù cả hai đều được nêu trong các phát biểu và tường thuật về chương trình nghị sự. Phía Nga cho biết vấn đề Ukraine được đề cập trong cuộc gặp; các cuộc gặp song phương Trump–Putin và Trump–Tập cũng có chương trình riêng. Nhưng khi ba nhà lãnh đạo cùng ký một văn bản, họ không thống nhất được một câu chữ chung về hai cuộc chiến đang gây tổn thất lớn và tác động trực tiếp tới an ninh, năng lượng toàn cầu. AP và Yonhap đều nhấn mạnh khoảng cách giữa các vấn đề được bàn và nội dung được ghi vào tuyên bố.[6][7] 

Khoảng trống ấy cho thấy giới hạn đồng thuận: họ có thể ủng hộ đối thoại và ổn định ở mức nguyên tắc, nhưng khác biệt lợi ích lộ rõ khi phải bàn một cuộc chiến hay cơ chế ràng buộc cụ thể. 

Ai được lợi từ hình ảnh Thâm Quyến? 

Nước chủ nhà là người hưởng lợi rõ nhất về hình ảnh. Tập Cận Bình đặt Trung Quốc vào vị trí triệu tập và điều phối đối thoại giữa các đối thủ. Thâm Quyến, biểu tượng công nghệ của Trung Quốc, là phông nền thích hợp cho thông điệp ấy. Cuộc gặp riêng Tập–Trump trước đó cũng cho Bắc Kinh một kênh xử lý lợi ích song phương, tách khỏi những gì ba bên không thể thống nhất.[6][9] 

Trump có hình ảnh nhà lãnh đạo đủ khả năng ngang ngửa cùng hai đối thủ, nhưng chưa có thỏa thuận giải trừ hạt nhân hay sáng kiến chấm dứt chiến tranh ở Iran và Ukraine. Ông bước lên sân khấu nhưng kết quả chính sách còn hạn chế.[4][6] 

Putin được phá thế cô lập về hình ảnh: sau nhiều năm chiến tranh và trừng phạt, ông xuất hiện cùng với lãnh đạo Mỹ và Trung Quốc. Đó là thắng lợi biểu tượng, không đồng nghĩa trừng phạt được gỡ hay chiến tranh Ukraine được giải quyết. Reuters và AP ghi nhận các ý kiến cho rằng sự hiện diện của Putin đem lại cho Moscow giá trị ngoại giao đáng kể, dù tuyên bố không tạo đột phá.[4][6] 

Nghi thức và hình ảnh cũng là quyền lực, nhưng không thể thay thế việc đánh giá kết quả. Một cuộc gặp có thể rất có giá trị biểu tượng mà không tạo ra cơ chế kiểm soát vũ khí hay lộ trình hòa bình. 

APEC là sân khấu, không phải đồng tác giả 

Cuộc gặp diễn ra bên lề APEC, diễn đàn gồm 21 nền kinh tế châu Á–Thái Bình Dương, trong đó có Việt Nam. Cần phân biệt rõ: tuyên bố ba bên là văn kiện của Trung Quốc, Nga và Mỹ, không phải tuyên bố chung của APEC. RFA ghi nhận các bên đã nêu rõ đây là văn kiện riêng, không đại diện cho toàn thể thành viên APEC.[8] 

APEC vốn là diễn đàn về thương mại, đầu tư và công nghệ, nhưng lần này bị che khuất phần nào bởi thương lượng kín giữa các cường quốc. Các nước vừa và nhỏ có mặt tại thành phố, nhưng không có ghế trong cuộc họp về an ninh quốc tế. Channel NewsAsia đặt cuộc gặp trong bối cảnh APEC và các căng thẳng thương mại, công nghệ; Yonhap chú ý tới việc tuyên bố không nhắc đến chương trình hạt nhân Triều Tiên hay phi hạt nhân hóa bán đảo Triều Tiên. Với Seoul, đó không phải chi tiết nhỏ: ba cường quốc nói về phổ biến hạt nhân nhưng không nêu một trong những điểm nóng hạt nhân cấp bách nhất châu Á.[7][9] 

Vì sao đây chưa phải Yalta 

Yalta bàn những quyết định cụ thể về lãnh thổ và trật tự hậu chiến trong tương quan quân sự đặc biệt. Thâm Quyến không có điều kiện ấy. Ba bên không phải liên minh; họ vẫn cạnh tranh về công nghệ, thương mại, ảnh hưởng khu vực và luật lệ quốc tế. 

Reuters sau cuộc gặp tường thuật ông Putin đã bảo vệ phép so sánh với Yalta, nhưng phủ nhận ý định chia thế giới thành các vùng ảnh hưởng.[2] The Guardian và Le Monde cũng cho thấy phép so sánh này vừa phản ánh nỗi lo có thật của các nước nhỏ, vừa không thể được xem như bằng chứng rằng một cuộc phân chia thế giới mới đã diễn ra.[5][10] 

Điều đáng lo hơn là tiền lệ: ba nước có thể bàn riêng về luật pháp, năng lượng và hạt nhân, trong khi những bên chịu ảnh hưởng không có vị trí tương xứng. Ukraine không có mặt trong cuộc họp về chiến tranh trên lãnh thổ mình; châu Âu và các nước nhập khẩu năng lượng cũng không tham gia tuyên bố.[6] 

Bài học tự chủ cho Việt Nam 

Với Việt Nam, Thâm Quyến không phải một câu chuyện xa xôi. BBC ghi nhận chuyến thăm Nga của Tổng Bí thư Tô Lâm năm 2025: Hà Nội vừa duy trì những liên hệ lịch sử, quốc phòng, dầu khí và hạt nhân với Moscow, vừa tiếp xúc với Kyiv và khẳng định các nguyên tắc luật pháp quốc tế.[11] Đó là nỗ lực cân bằng trong một môi trường mà sự lựa chọn của nước nhỏ luôn bị giới hạn bởi quan hệ phụ thuộc, nhu cầu phát triển và sức ép từ các cường quốc. 

Thâm Quyến làm câu hỏi ấy sâu sắc hơn: làm sao để Việt Nam không chỉ là đối tượng chịu tác động khi các cường quốc tự đặt chương trình nghị sự? Câu trả lời không thể chỉ là “đi dây”. Cân bằng chỉ bền khi đi cùng năng lực nội tại: đa dạng hóa nguồn cung năng lượng, quốc phòng và công nghệ; nâng cao năng lực dự báo, đàm phán; giữ nhiều kênh quan hệ; và nhất quán với những nguyên tắc Việt Nam có thể giải trình với công chúng và đối tác. 

Tự chủ không có nghĩa đứng ngoài liên kết hay giữ khoảng cách bằng nhau với mọi bên. Đó là năng lực tự quyết dựa trên lợi ích quốc gia, có đủ phương án để không bị một đối tác khóa chặt, và có thể nói “không” trước đòi hỏi trái với nguyên tắc căn bản. Thiếu năng lực tự thân, cân bằng dễ thành lệ thuộc luân phiên. 

Truyền thông quốc tế cũng ghi lại một lát cắt về thế chông chênh đối ngoại Việt Nam. Summit Thâm Quyến là phép thử mới: thế giới đang bước vào một giai đoạn mà các cường quốc vừa đối đầu vừa giao dịch, vừa nói về hòa bình vừa củng cố những đặc quyền của mình. Những nước không có mặt trong căn phòng ấy vẫn phải sống với hệ quả của các quyết định họ đưa ra. 

Cuộc gặp ba bên có thể được gọi là lịch sử vì nó chưa từng xảy ra. Nhưng lịch sử không được định hình chỉ bởi khoảnh khắc ba nhà lãnh đạo chụp ảnh cùng nhau. Nó sẽ được định hình bởi việc bốn điểm trong tuyên bố có trở thành chính sách hay không; bởi chiến tranh Ukraine và Iran có được giải quyết với sự tham gia của những bên liên quan hay không; và bởi các nước ngoài nhóm cường quốc có đủ năng lực để bảo vệ quyền tự quyết của mình hay không. Đó mới là câu hỏi mà Việt Nam cần mang về từ Thâm Quyến.

Đinh Hoàng Thắng

————–

Tài liệu tham khảo: 

  • [1] Reuters, “A new ‘Yalta’? Trump and Putin push for a meeting that Xi is wary of hosting,” 14/11/2026. Reuters 
  • [2] Reuters, “Putin defends his ‘Yalta’, as 3-way summit draws parallels to post-war carve-up,” 19/11/2026. Reuters 
  • [3] The White House, “U.S.-Russia-China Heads of State Declaration toward Peace,” 19/11/2026. Tuyên bố chính thức 
  • [4] Reuters, “Trump, Xi and Putin release ‘peace declaration’ from unprecedented summit,” 19/11/2026. Reuters 
  • [5] The Guardian, “Global courts under attack and four more takeaways from the Trump, Xi, Putin meeting,” 19/11/2026. The Guardian 
  • [6] Associated Press, “Takeaways from the historic summit between Trump, Xi and Putin,” 19/11/2026. AP 
  • [7] Yonhap News Agency, “Trump, Xi, Putin agree to hold dialogue on nuclear risks, make no mention of N.K. nukes in joint declaration,” 19/11/2026. Yonhap 
  • [8] Radio Free Asia,19/11/2026. RFA 
  • [9] Channel NewsAsia, “Xi, Trump and Putin hold unprecedented trilateral talks with Ukraine war, nuclear arms control on agenda,” 19/11/2026. CNA 
  • [10] Le Monde, “Putin relishes return to center stage of global diplomacy alongside Trump and Xi,” 18/11/2026. Le Monde 
  • [11] BBC News Tiếng Việt, “Tổng Bí thư Tô Lâm đi Nga, nói về Ukraine và ‘con đường của Việt Nam’,” 12/05/2025. BBC 

About the author