Khi Tổng thống Hoa Kỳ mời Tô Lâm tham gia làm thành viên sáng lập Hội đồng Hòa bình Tái thiết Gaza với mức đóng góp lên tới một tỷ đô-la, hầu như không cần chờ đợi, Tổng thống Hoa Kỳ đã có ngay câu trả lời “Yes” từ Tô Lâm.
Chắc chắn, số tiền một tỷ đô-la không được Tô Lâm móc ra từ túi riêng của mình. Ngay lập tức, về phương diện quốc gia, một loạt câu hỏi nghiêm trọng cần được đặt ra. Đây không chỉ là câu hỏi chính trị hay đạo đức công quyền, mà trước hết và trên hết là câu hỏi pháp lý mang tính hiến định về ngân sách quốc gia, vốn từ lâu đã bị treo lơ lửng trong hệ thống quyền lực tại Việt Nam.
Câu hỏi đầu tiên, căn bản nhất, và cũng là câu hỏi không thể né tránh: Một tỷ đô-la ấy lấy từ đâu ra?
Với một quốc gia vẫn được chính chế độ cầm quyền mô tả là “đang phát triển”, ngân sách thường xuyên thâm hụt, nợ công luôn được nhắc đến như một áp lực lớn, thì một tỷ đô-la không thể là một khoản tiền nhỏ để có thể xuê xoa cho một quyết định mang tính thiện chí cá nhân. Trong bất kỳ một nhà nước pháp quyền đúng nghĩa nào, khoản chi tiêu này phải được đặt trong khuôn khổ nghiêm ngặt của pháp luật về tài chính công.
Theo các nguyên tắc phổ quát của quản trị ngân sách hiện đại, mọi khoản chi tiêu công phải thỏa mãn ít nhất ba điều kiện: Có căn cứ pháp lý rõ ràng, có dự toán được phê chuẩn, và có cơ chế giám sát – kiểm toán độc lập. Không một cá nhân nào, dù giữ chức vụ cao đến đâu, lại tự ý cho rằng mình có quyền cam kết chi tiêu ngân sách quốc gia cho một mục tiêu quốc tế mà không thông qua cơ quan đại diện của nhân dân.
Ở Việt Nam, Hiến pháp và Luật Ngân sách Nhà nước – ít nhất trên giấy tờ – đều quy định rõ rằng Quốc hội là cơ quan duy nhất có thẩm quyền quyết định ngân sách nhà nước, phân bổ và giám sát chi tiêu công. Với khoản chi lên đến một tỷ đô-la, nếu là tiền ngân sách, không thể không đi qua sự xét duyệt của Quốc hội. Thế nhưng, cho đến nay, không hề có bất kỳ thông tin công khai nào cho thấy Quốc hội Việt Nam đã thảo luận, biểu quyết hay phê chuẩn khoản chi này.
Sự vắng mặt hoàn toàn của quy trình hiến định ấy không phải là chi tiết kỹ thuật, mà là dấu hiệu của một vi phạm nghiêm trọng nguyên tắc pháp lý của tài chính công. Nó cho thấy ngân sách quốc gia đang bị đối xử như tài sản tùy nghi sử dụng của nhóm cầm quyền, chứ không phải là nguồn lực được nhân dân ủy thác.
Từ câu hỏi về khoản tiền một tỷ đô-la cho vấn đề tái thiết Gaza, người ta buộc phải mở rộng sang một vấn đề mang tính hệ thống hơn, sự nhập nhằng giữa quyền lực chính trị, tài sản công và danh nghĩa cá nhân của Tô Lâm.
Trong các hoạt động chính trị và đảng vụ gần đây, đặc biệt là trong bối cảnh Đại hội đảng Cộng Sản lần thứ XIV vừa diễn ra, nhiều khoản quà, tiền tặng cho các đại biểu được ghi rõ người tặng là “Tổng Bí thư Tô Lâm”. Về hình thức, cách ghi này tạo cảm giác đó là tài sản cá nhân. Nhưng về bản chất pháp lý, nó đặt ra một câu hỏi không thể làm ngơ: Những khoản quà, tiền tặng ấy đến từ tài sản riêng đã được kê khai minh bạch của cá nhân Tô Lâm, hay từ ngân sách nhà nước và các nguồn lực công?
Nếu từ ngân sách nhà nước, việc ghi tên người tặng là cá nhân có khác gì hành vi “của người (dân) phúc ta” hoặc “mượn hoa cúng Phật” đầy xấu hổ?
Chưa kể, trong hệ thống pháp quyền, việc sử dụng danh nghĩa cá nhân để phân phối tài nguyên có nguồn gốc công là xung đột lợi ích nghiêm trọng, thậm chí là hành vi lạm dụng quyền lực. Nhưng ở Việt Nam, câu hỏi này không những không được làm rõ, mà còn bị che phủ bởi sự đồng lõa im lặng có hệ thống – một sự im lặng phản ánh bản chất của chế độ hơn là sự thiếu thông tin.
Quay trở lại khoản tiền một tỷ đô-la cho Gaza, dưới con mắt của cộng đồng quốc tế, quyết định này càng trở nên khó hiểu. Việt Nam không phải là một quốc gia dư dả tài chính đến mức có thể đóng vai nhà tài trợ toàn cầu. Những vấn đề nội tại của Việt Nam, từ quản trị yếu kém, tham nhũng, vi phạm nhân quyền, nghèo đói, lạc hậu cho đến bất công xã hội và sự suy kiệt niềm tin, có nhiều điểm tương đồng với những khủng hoảng mà Gaza đang phải đối mặt.
Thế nhưng, một chế độ cầm quyền chưa giải quyết nổi những khủng hoảng ngay trên đất nước của mình, thì sao lại vội vã vác cả xe tải tiền “mang chuông đi đánh xứ người”? Vì sao lại sẵn sàng chi ra một khoản tiền khổng lồ cho một hội đồng quốc tế, trong khi bệnh viện trong nước thiếu trang thiết bị, trường học ở vùng sâu vùng xa còn xuống cấp, và người dân vẫn phải gánh đủ loại phí, thuế và lệ phí?
Câu trả lời nằm không phải ở lòng nhân đạo, mà ở sự hợp lý vận hành của quyền lực và nguồn lực.
Trong một chế độ dân chủ, của dân, do dân và vì dân, việc chi ra một tỷ đô-la cho một mục tiêu quốc tế sẽ là một quyết định chính trị cực kỳ nhạy cảm. Nó đòi hỏi tranh luận công khai, đánh giá tác động, và sự đồng thuận của xã hội. Người đứng đầu chính phủ không thể, và không được phép, dùng tiền của dân để mua danh tiếng cá nhân hay hình ảnh đối ngoại khi nhu cầu trong nước còn cấp bách chưa thỏa mãn được.
Nhưng chế độ Cộng sản Việt Nam không vận hành theo sự hợp lý ấy. Đây không phải là một chế độ chịu trách nhiệm trước cử tri, mà là một chế độ chịu trách nhiệm trước sự tồn vong của chính đảng cầm quyền. Trong khuôn khổ đó, ngân sách nhà nước không được xem là tài sản công cần bảo toàn và sử dụng hiệu quả, mà là nguồn lực chính trị phục vụ cho việc duy trì và củng cố quyền lực.
Việc sẵn sàng cam kết một tỷ đô-la để tham gia một Hội đồng Hòa bình quốc tế do Tổng thống Hoa Kỳ khởi xướng, vì thế không phải là hành động bốc đồng, mà là một khoản đầu tư chính trị có tính toán. Đó là cái giá để mua sự hiện diện, mua hình ảnh, mua sự công nhận mang tính biểu tượng hão huyền từ bên ngoài – để che đậy những thứ mà chế độ này luôn thiếu hụt do hồ sơ nhân quyền tệ hại và quản trị yếu kém.
Trong phép tính ấy, không có chỗ cho câu hỏi “tiền của ai?”, “ai cho phép?”, hay “ai chịu trách nhiệm?”. Những khái niệm như minh bạch ngân sách, kiểm soát quyền lực, hay trách nhiệm hiến định chỉ tồn tại trên văn bản, không tồn tại trong thực tiễn quyền lực.
Và chính vì thế, phản ứng sốt sắng của ông Tô Lâm trước lời mời tham gia Hội đồng Hòa bình Gaza không phải là điều khó hiểu. Nó hoàn toàn phù hợp với bản chất của một chế độ coi tài nguyên quốc gia là phương tiện để đánh bóng quyền lực chính trị và danh tiếng cá nhân, bất chấp cái giá mà xã hội phải trả.
Một tỷ đô-la cho Gaza, trong hoàn cảnh này, không còn là câu chuyện về đối ngoại hay nhân đạo. Nó là tấm gương phản chiếu rõ ràng nhất sự khủng hoảng trách nhiệm hiến định và tài chính công tại Việt Nam. Khi không có cơ chế buộc người cầm quyền phải trả lời trước nhân dân, thì việc “ném (hàng bao tải) tiền qua cửa sổ” để mua danh tiếng hão huyền chỉ là câu chuyện “nhỏ như con thỏ” mà thôi.
Và đó chính là lý do mà chẳng bao giờ người dân Việt Nam được phép hỏi, hoặc được trả lời về cách tiền thuế của họ đang bị sử dụng như thế nào?
Viết từ Hoa Thịnh Đốn, ngày 9 Tháng Hai 2026
Đặng Đình Mạnh
Nguồn: www.facebook.com
